Nguy cơ rác vũ trụ lọt xuống tầng đối lưu, va phải máy bay

Khi rác vũ trụ rơi xuống từ bầu trời

Trung bình mỗi tuần có khoảng một tàu vũ trụ hoặc bộ phận của nó tái nhập khí quyển, chủ yếu là các tầng tên lửa rỗng hoặc vệ tinh đã ngừng hoạt động.

Phần lớn các vật thể này bị thiêu rụi do ma sát với không khí, nhưng một số mảnh vỡ vẫn có thể tồn tại đủ lâu để rơi xuống bầu trời, từ các hạt nhỏ li ti cho đến những bộ phận lớn như thùng nhiên liệu.

Theo các chuyên gia, rủi ro một mảnh rác vũ trụ va chạm với máy bay đang bay là rất thấp, nhưng không còn ở mức “không đáng kể”. Khi số lượng vệ tinh và hoạt động phóng vào không gian tăng nhanh, xác suất này đang dần tăng lên, buộc các cơ quan hàng không và vũ trụ phải xem xét nghiêm túc hơn các biện pháp phòng ngừa.

Bài học từ tên lửa Trường Chinh

Trong quá khứ, từng xảy ra một trong những sự cố điển hình là vụ tầng lõi tên lửa Trường Chinh 5B của Trung Quốc tái nhập khí quyển không kiểm soát vào tháng 11/2022.

Quỹ đạo rơi của tầng tên lửa nặng khoảng 20 tấn này đi qua Tây Ban Nha, buộc nước này phải đóng cửa không phận trong thời gian ngắn, làm gián đoạn hơn 300 chuyến bay.

Dù mảnh vỡ chỉ tồn tại trong không phận bị ảnh hưởng vài phút, các nhà chức trách vẫn phải áp dụng biện pháp an toàn trên diện rộng do sai số dự báo quá lớn.

Việc dự đoán chính xác thời điểm và vị trí rác vũ trụ rơi xuống vẫn là thách thức lớn. Ngay cả trong những quỹ đạo cuối cùng, sai số có thể lên tới vài giờ, tương đương hàng nghìn km.

Điều này đặt các kiểm soát viên không lưu vào thế tiến thoái lưỡng nan: hoặc chấp nhận rủi ro rất nhỏ nhưng tiềm ẩn hậu quả thảm khốc, hoặc đóng cửa không phận rộng lớn, gây thiệt hại kinh tế và gián đoạn giao thông.

Xác suất nhỏ, hậu quả lớn

Một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học British Columbia (Canada) công bố đầu năm 2025 cho thấy trong vòng một năm, có khoảng 26% khả năng rác vũ trụ sẽ rơi qua những vùng không phận bận rộn nhất thế giới trong quá trình tái nhập không kiểm soát.

Một nghiên cứu khác từ năm 2020 ước tính rằng đến năm 2030, xác suất một chuyến bay thương mại va phải mảnh rác vũ trụ đang rơi có thể vào khoảng 1 trên 1.000.

Con số này nghe có vẻ nhỏ, nhưng với hàng chục nghìn chuyến bay diễn ra mỗi ngày, đó là một “canh bạc” không thể xem nhẹ. Đặc biệt, chỉ một mảnh vỡ rất nhỏ cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu bị hút vào động cơ phản lực, tương tự như rủi ro khi máy bay bay qua tro bụi núi lửa.

Ông Benjamin Virgili Bastida, kỹ sư hệ thống mảnh vỡ không gian của Cơ quan Vũ trụ châu Âu, cho biết các mảnh vụn nhỏ cũng đủ gây nguy hiểm cho máy bay, khiến việc đánh giá và quản lý rủi ro trở nên phức tạp hơn nhiều so với các mối đe dọa trên mặt đất.

Đối phó nguy cơ thế nào?

Để cải thiện tình hình, các cơ quan hàng không và vũ trụ đang tăng cường hợp tác quốc tế, xây dựng tiêu chuẩn chung nhằm xác định khi nào cần đóng cửa không phận và trong phạm vi bao nhiêu.

Các tổ chức như Cục Hàng không Liên bang Mỹ và Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế đang làm việc cùng các công ty phóng tên lửa để thu hẹp tối đa vùng và thời gian hạn chế bay, trong khi vẫn đảm bảo an toàn.

Song song đó, các dự án nghiên cứu như sứ mệnh DRACO của ESA nhằm đo lường chi tiết quá trình vệ tinh tan rã khi tái nhập khí quyển, hứa hẹn cung cấp dữ liệu quan trọng để cải thiện mô hình dự báo. Mục tiêu dài hạn là thiết kế các tàu vũ trụ và tầng tên lửa có khả năng cháy rụi hoàn toàn ở độ cao lớn, giảm tối đa mảnh vỡ rơi xuống không phận máy bay.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nguy cơ đối với hành khách hiện nay vẫn rất thấp và không nên gây hoang mang. Tuy nhiên, trong bối cảnh bầu trời ngày càng đông đúc bởi cả máy bay và rác vũ trụ, việc chuẩn bị sớm các giải pháp kỹ thuật và quy trình phối hợp là điều cần thiết để đảm bảo an toàn hàng không trong tương lai.