Chúng ta đang sống trong một thế giới mô phỏng?

Thực tại có đáng tin tuyệt đối?

Có những thứ bạn nhìn thấy trực tiếp, như bàn tay của mình. Có những thứ phải nhờ đến gương hoặc máy ảnh. Và cũng có những điều bạn không thể kiểm chứng, nhưng vẫn tin vì cha mẹ, thầy cô hoặc sách vở nói vậy.

Ngay cả khoa học cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với sai sót. Giáo sư Zeb Rocklin, nhà vật lý tại Georgia Institute of Technology, sử dụng các thiết bị cực kỳ nhạy và những phép toán phức tạp để xác định điều gì là thật.

Tuy nhiên, phép đo có thể có sai số, tính toán có thể nhầm lẫn và giác quan con người đôi khi đánh lừa chính chúng ta.

Chính vì vậy, câu hỏi về độ tin cậy của thực tại đã tồn tại hàng nghìn năm. Triết gia Trang Tử từng kể giấc mơ mình hóa thành bướm, rồi băn khoăn không biết mình là người mơ thành bướm hay bướm mơ thành người.

Triết gia Plato cũng đặt vấn đề: liệu những gì ta thấy chỉ là cái bóng của một thế giới thật ở phía sau?

Ngày nay, câu hỏi đó được diễn đạt theo cách hiện đại hơn: Có thể nào chúng ta đang sống trong một “Ma trận”?

Giả thuyết mô phỏng và lập luận gây tranh cãi

Khoảng 20 năm trước, triết gia Nick Bostrom đưa ra “giả thuyết mô phỏng”. Ông lập luận rằng nếu công nghệ tiếp tục phát triển với tốc độ như hiện nay, nhân loại trong tương lai có thể tạo ra những mô phỏng cực kỳ chân thực về quá khứ.

Hãy tưởng tượng trong vài thế kỷ tới, con người có thể mô phỏng hàng nghìn tỷ cá thể với đầy đủ ký ức, cảm xúc và suy nghĩ. Nếu một mô phỏng được tạo ra giống bạn đến từng chi tiết từ bên ngoài, thì “bạn” bên trong mô phỏng đó cũng sẽ cảm nhận mình là thật.

Lập luận của Bostrom khá đơn giản nhưng gây sốc: Nếu Trái Đất chỉ tồn tại một lần “nguyên bản”, nhưng sau này được mô phỏng hàng nghìn tỷ lần, thì về mặt xác suất, khả năng bạn đang sống trong bản gốc là cực kỳ thấp. Rất có thể bạn chỉ là một phần trong một mô phỏng.

Giả thuyết này không cần bằng chứng thực nghiệm ở thời điểm hiện tại. Nó chỉ cần một tiền đề: con người trong tương lai sẽ đủ khả năng tạo ra những mô phỏng siêu thực. Nếu tin điều đó, bạn phải chấp nhận khả năng mình đang sống trong một “phiên bản chạy thử”.

Một số nhân vật nổi tiếng như Neil deGrasse Tyson hay Elon Musk từng bày tỏ sự nghiêng về khả năng này, dù Tyson cho rằng xác suất có thể chỉ ở mức 50-50.

Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình. Công nghệ cần thiết để mô phỏng cả một vũ trụ chi tiết đến từng hạt cơ bản là điều vượt xa năng lực hiện nay. Ngay cả Bostrom cũng thừa nhận, nhân loại có thể sẽ không bao giờ đạt đến mức đó.

Giả thuyết mô phỏng vì thế vẫn là một lập luận triết học hơn là một kết luận khoa học. Nó chưa chứng minh được điều gì, nhưng đủ sức làm lung lay niềm tin rằng thế giới này là “thực tại duy nhất”.

Và có lẽ, cho đến khi tìm được câu trả lời chắc chắn, câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: nếu tất cả chỉ là mô phỏng, điều đó có làm cuộc sống của bạn bớt ý nghĩa đi không?