Cánh thư tình nồng nàn gửi vợ của nhà toán học Lê Văn Thiêm

Người con của vùng đất hiếu học

GS.TSKH Lê Văn Thiêm sinh năm 1918 tại xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Đức Thịnh, Hà Tĩnh) trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha mẹ mất sớm, ông được anh trai là cụ Lê Văn Kỷ tiếp tục nuôi ăn học. 

Từ năm 1933-1937, ông hoàn thành xuất sắc chương trình học tại Trường Quốc học Quy Nhơn (Collège de Quinhon) với thành tích Toán học nổi bật. Năm 1939, Lê Văn Thiêm nhận học bổng sang du học Pháp tại Đại học Sư phạm Paris, ngành cử nhân Toán học.

Được học tập tại trời Âu - nơi hội tụ tri thức nhân loại trong thời điểm đó, khả năng toán học của ông càng bộc lộ rõ. Năm 1945, Lê Văn Thiêm sang Đức bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Đại học Göttingen (Đức) về giải tích phức, trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ Toán học rồi lại quay trở về Pháp.

Năm 1942, Lê Văn Thiêm sang Thụy Sĩ. Nghiên cứu của ông tập trung vào lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình hay còn gọi là lý thuyết Nevanlinna, một trong những lý thuyết được coi là đẹp nhất của toán học ở thế kỷ XX.

Lê Văn Thiêm không chỉ đưa ra lời giải mà còn đưa ra các phương pháp mới để nghiên cứu “bài toán ngược của lý thuyết Nevanlinna”, nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trên thế giới trong thời điểm đó.

Những năm 1948 -1949, Lê Văn Thiêm lại được mời làm giáo sư Trường Đại học Bách khoa Zurich. Thời gian này, ông đã công bố nhiều công trình trên các tạp chí học thuật quốc tế, sau này những công trình ấy tiếp tục được giới khoa học quốc tế ứng dụng trong nhiều tài liệu, sách chuyên khảo khác.

Trở về Việt Nam theo tiếng gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Đang trong lúc có thể phát triển sự nghiệp nghiên cứu tại châu Âu, trí thức trẻ Lê Văn Thiêm quyết định trở về quê hương theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh để góp sức mình vào cuộc kháng chiến chống Pháp đang bước vào giai đoạn cam go và ác liệt.

Năm 1949, ông lên chuyến bay từ Paris về Bangkok (Thái Lan), rồi đi đường bộ qua Campuchia trước khi tới rừng U Minh, Khu 9 miền Nam.

Cuối tháng 12/1949, ông được tổ chức phân công công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ, nơi có nhiều người đồng chí cũng từng du học tại Pháp và Đức cùng chung chí hướng với ông. Chỉ 4 tháng sau, GS. Lê Văn Thiêm chính thức được kết nạp vào Đảng - một điều hiếm thấy với một Việt kiều chỉ mới về nước ít lâu.

Sau thành công của chiến dịch Biên giới năm 1950, Bác Hồ yêu cầu Chính phủ khẩn trương chuẩn bị lực lượng cán bộ khoa học cho việc kiến thiết đất nước. Năm 1951, GS Lê Văn Thiêm được Chính phủ điều động từ Nam Bộ ra Việt Bắc nhận nhiệm vụ mới.

Suốt 6 tháng sau đó, ông băng rừng, lội suối, vượt qua muôn vàn hiểm nguy để đi từ Nam ra Bắc. Đến Việt Bắc, GS Lê Văn Thiêm được giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, được cử giữ chức vụ Hiệu trưởng của hai trường này và giảng dạy môn Cơ học lý thuyết. 

Cùng với các nhà khoa học lớn như GS Tạ Quang Bửu và GS Trần Đại Nghĩa, GS Lê Văn Thiêm đã đặt nền móng đầu tiên cho công tác nghiên cứu khoa học, nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu ứng dụng, đã tạo dựng nên thế hệ những nhà khoa học đầu tiên của nước Việt Nam mới.

Chuyện tình với người vợ kém tuổi

Phu nhân của GS Lê Văn Thiêm là bà Võ Lệ Hồng, nguyên là Chủ nhiệm khoa Ngoại của Bệnh viện Y dược Dân tộc học TP.HCM. Bà Lệ Hồng từng là nữ hộ sinh trước khi tập kết ra Bắc.

Năm 1956, trong một kỳ nghỉ của các giáo sư tại Bãi Cháy, GS Trần Văn Giàu đã đưa người bạn thân là GS Thiêm đến thăm nhà bác sĩ Võ Tấn Ca - cha của bà Hồng. Chuyện tình giữa GS Thiêm khi ấy đã 38 tuổi còn cô Hồng mới ngoài đôi mươi đã bắt đầu từ đây.

Năm 1957, trong thời gian bà Hồng đi điều dưỡng tại Bãi Cháy, Quảng Ninh, GS Thiêm ở lại Hà Nội chấm thi. Dù bận rộn nhưng vì nỗi mong nhớ người thương, thầy Thiêm vẫn dành thời gian, tranh thủ gửi về cho bà những cánh thư hỏi thăm, dặn dò bà giữ gìn sức khỏe.

Một trong những lá thư ấy là bức thư viết ngày 1/6/1957. Trong thư ông viết:

“Em Lệ Hồng yêu quí,

Anh mới được trên cho biết là việc đi của anh còn hoãn lại hai tháng. Anh định viết thư cho em thì Nguyệt Hương đến, nên anh viết thư nhờ Hương trao cho em. Như thế là kế hoạch của ta có thay đổi, nhưng em cứ an tâm nghỉ ở Bãi Cháy cho khỏe lên. Một tháng rưỡi nữa, tức là đến 15 tháng 7, chấm thi xong anh sẽ ra với em.

…

Về em thì việc học sẽ như thế nào, phải tùy theo sức khỏe của em sau khi nghỉ rồi sẽ bàn. Bây giờ thì em phải yên tâm bồi dưỡng sức khỏe, cho khỏe cho mập ra.

Em Lệ Hồng, hôm nay Chủ nhật, thấy các gia đình đi chơi với nhau hay tổ chức ăn uống, thì anh càng nhớ em lắm. Một tháng rưỡi nữa mới gặp nhau thì lâu lắm. Những lúc vắng vẻ này, anh chỉ nghĩ rằng em được thở gió biển, thế nào lúc anh cũng được gặp lại em khỏe ra thì mới yên tâm phần nào.

Nhờ em chuyển lời lại anh xin kính thăm ba má, chúc ba má mạnh khỏe.

Hôn em nồng nàn và âu yếm”.

Trong thư, GS Lê Văn Thiêm không chỉ gửi lời hỏi thăm tới người thương mà còn kể thêm cho cô về những câu chuyện thường nhật, cuộc sống của những người xung quanh mình. Điều này cho thấy ông không chỉ là nhà khoa học hàng ngày làm bạn với sách vở và nghiên cứu mà còn thể hiện ông là người biết quan sát, để ý và luôn quan tâm tới những người xung quanh.

Năm 1958, đám cưới của ông bà được tổ chức tại số 18 Hàng Chuối, Hà Nội. Trong nhiều năm tiếp theo, bà Hồng trở thành hậu phương vững chắc của chồng làm khoa học. Cuộc đời của GS Thiêm gắn liền với kháng chiến, nghiên cứu và việc giảng dạy nên hai vợ chồng có thời gian dài sống xa nhau.

Tuy nhiên, bà Hồng luôn thể hiện sự thấu hiểu với công việc của chồng, không bao giờ gặng hỏi hay tạo thêm áp lực. Một tay bà vun vén, chăm sóc con nhỏ để ông yên tâm công tác, âm thầm ở cạnh GS Thiêm trong những khoảng thời gian khó khăn trong sự nghiệp. 

Người đặt nền móng cho nền toán học hiện đại Việt Nam

Năm 1954, sau ngày Giải phóng Thủ đô, Chính phủ ra quyết định thành lập Trường Đại học Sư phạm Khoa học do GS. Lê Văn Thiêm làm hiệu trưởng. Trong những năm sau đó, ông kiêm nhiệm làm phó hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ông trở thành người thầy đáng kính của nhiều thế hệ nhà khoa học, giảng viên dưới những mái trường ông nghiên cứu, giảng dạy.

Đến năm 1970, GS Thiêm được điều động sang làm Viện trưởng Viện Toán học, trở thành Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam.

Những nghiên cứu của GS Thiêm không chỉ dừng ở lý thuyết trừu tượng mà còn được vận dụng để gắn liền với thực tiễn áp dụng vào thực tiễn. Nhiều công trình của ông phục vụ giao thông thời chiến, công trình thuỷ điện... góp phần vào công cuộc xây dựng, tái thiết đất nước sau chiến tranh. 

Theo Trung tâm Thư viện và Tri thức số, Đại học Quốc gia Hà Nội, tại Paris, GS Lê Văn Thiêm là người đầu tiên trên thế giới giải thành công bài toán khó tồn tại trong nhiều năm, mở ra hướng đi mới trong lý thuyết hàm biến phức. Nhiều lý thuyết toán học, phương pháp Vật lý khác cũng được ông nghiên cứu, áp dụng để giảng dạy, giải các bài toán thực tiễn ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, trong những công trình nghiên cứu của ông về toán học, việc phát triển lý thuyết phân phối giá trị của các hàm phân hình được công nhận trong và ngoài nước. Ông còn là tác giả của hàng chục công trình nghiên cứu toán học, vật lý, cơ học, đăng trên tạp chí chuyên ngành được giới khoa học quốc tế đánh giá cao.

Ảnh: Thành Đông