Từ kết quả thi THPT, làm sao để tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai?

Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục xác định rõ: “Tăng cường việc dạy và học ngoại ngữ, từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học và dạy ngôn ngữ của các nước láng giềng”.

Bộ Chính trị đồng thời yêu cầu nâng chuẩn tiếng Anh cho giáo viên và học sinh các cấp học; bảo đảm đủ số lượng, trình độ đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và công nghệ; ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo trong dạy và học tiếng Anh; tăng cường giảng dạy các môn học bằng tiếng Anh tại các nơi có điều kiện.

Để mục tiêu này đi vào thực chất, theo tôi, cần nhìn lại những hạn chế trong dạy và học tiếng Anh hiện nay, từ đó có giải pháp đồng bộ thay vì chỉ tăng thời lượng môn học.

Tiếng Anh vẫn là điểm yếu

Kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT những năm qua cho thấy tiếng Anh vẫn là một trong những môn có tỷ lệ thí sinh đạt điểm dưới trung bình cao.

Năm 2026, năm thứ hai tiếng Anh là môn thi tự chọn, do đó phần lớn thí sinh dự thi được kỳ vọng có định hướng hoặc thế mạnh ở môn này. Tuy nhiên, trong hơn 334.500 thí sinh dự thi, vẫn có tới 50,23% đạt dưới 5 điểm, cao nhất trong các môn thi tốt nghiệp THPT. Tỷ lệ này tăng khoảng 12% so với năm 2025.

Điểm trung bình môn tiếng Anh năm nay là 5,07, giảm so với mức 5,38 của năm 2025. Phổ điểm cũng lệch về phía dưới trung bình; mức điểm có nhiều thí sinh đạt nhất là 4,25, thấp hơn 1 điểm so với năm trước. Đáng chú ý, số thí sinh đạt điểm liệt (từ 1 điểm trở xuống) tăng từ 28 lên 61 em.

Nhìn lại các năm trước, tỷ lệ bài thi tiếng Anh dưới trung bình lần lượt ở mức 68,74% năm 2019; 61,13% năm 2020; 40,27% năm 2021; 51,56% năm 2022; 44,83% năm 2023; 42,67% năm 2024 và 38,22% năm 2025.

Những con số này cho thấy việc dạy và học tiếng Anh đã có chuyển biến nhưng chưa tạo ra sự thay đổi đồng đều và bền vững.

Những con số nêu trên cho thấy, môn tiếng Anh dù có chuyển biến nhưng chưa cải thiện được vị trí tương xứng với môn học có vai trò là chiếc chìa khóa mở cánh cửa ra thế giới bên ngoài nhất là trong xu thế hội nhập toàn cầu hóa hiện nay cần được quan tâm.

Theo tôi, không nên chỉ nhìn kết quả thi để đánh giá việc dạy học tiếng Anh. Tuy nhiên, đây là một chỉ dấu đáng lưu ý khi Việt Nam đang đặt ra mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Nhìn từ kết quả và qua tiếp xúc với học sinh, giáo viên, tôi thấy nhiều em vẫn coi đây là môn học dành riêng cho người có năng khiếu hoặc có nhu cầu đi du học, từ đó thiếu động cơ và phương pháp học tập phù hợp.

Về phía nhà trường, phương pháp giảng dạy tại nhiều nơi chậm đổi mới; việc đầu tư hạ tầng chưa đồng bộ; khoảng cách chất lượng giữa thành thị và vùng sâu, vùng xa còn rất lớn. Việc các đô thị lớn như TPHCM liên tục dẫn đầu cả nước về điểm thi tiếng Anh cho thấy môi trường và điều kiện tiếp cận ngoại ngữ đóng vai trò quyết định ra sao.

Trong khi đó, Bộ GD&ĐT đã có nhiều đầu tư cho việc dạy và học tiếng Anh hiện nay, đáng chú ý là đề án ngoại ngữ 2017-2025 nhằm thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh ở các cấp học và trình độ đào tạo.

Bộ cũng áp dụng thực hiện khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, đào tạo bồi dưỡng giáo viên và đa dạng hóa các chương trình, học liệu… và mới đây trong Thông tư 22, môn tiếng Anh được xếp ngang hàng với môn toán, ngữ văn, trong đánh giá xếp loại học sinh. Nhiều tỉnh thành xếp ngoại ngữ cùng hệ số với toán, ngữ văn trong tuyển sinh lớp 10 vừa qua…

Ba giải pháp đột phá từ thực tiễn giảng dạy

Đứng trước yêu cầu đột phá từ Nghị quyết 71, làm thế nào để đưa tiếng Anh thoát khỏi vị trí "đội sổ" và từng bước trở thành ngôn ngữ thứ hai? Từ góc độ của một giảng viên trực tiếp nghiên cứu về lý luận và phương pháp dạy học tiếng Anh, tôi cho rằng ngành giáo dục cần triển khai đồng bộ các giải pháp trên 3 trụ cột.

Về giáo viên, trước hết cần khảo sát đánh giá năng lực tiếng Anh của giáo viên dạy tiếng Anh, đẩy mạnh bồi dưỡng giáo viên để nâng cao năng lực giảng dạy tiếng Anh. Thầy cô ngoài bằng tốt nghiệp đại học chuyên ngành sư phạm tiếng Anh, phải có chứng chỉ IELTS từ 7,5 trở lên, bởi thầy có giỏi trò mới giỏi.

Giáo viên tiếng Anh phải chuẩn về phát âm, đúng giọng để học sinh không bị đọc sai là điều rất quan trọng. Thực tế hiện nay không ít thầy cô dạy tiếng Anh rất ngại dạy nghe, nói, chỉ chủ yếu dạy ngữ pháp, từ vựng vì hạn chế về năng lực và thiếu được bồi dưỡng học tập nâng cao chuyên môn năng lực giảng dạy tiếng Anh.

Về phương pháp, học sinh cần tăng cường tương tác trong giao tiếp là đặc thù trong phương pháp giảng dạy tiếng Anh, tạo môi trường để các em sử dụng tiếng Anh như: giao lưu với người nước ngoài, tham gia câu lạc bộ tiếng Anh, tham gia thi hùng biện, kể chuyện tiếng Anh, thực hành làm hướng dẫn viên du lịch nước ngoài, thậm chí cần tổ chức những lớp, khóa học, tiết học trực tuyến xuyên biên giới kết nối dạy học tiếng Anh với các nước.

Về chương trình, thiết kế chương trình sách giáo khoa theo hướng tăng vận dụng thực hành nghe nói, đọc viết. Việc giảng dạy chương trình tiếng Anh ở trường phổ thông hiện nay chưa chú trọng phần nghe nói còn nặng về phần ngữ pháp.

Do đó, cần xem học tiếng Anh như là một ngôn ngữ sau tiếng Việt để có đầu tư tương xứng hơn. Chương trình, chúng ta nên dùng chương trình giảng dạy tiếng Anh theo chuẩn quốc tế Cambridge và Oxford cùng với tăng thời lượng giảng dạy ít nhất là 5 tiết/tuần có như vậy mới nâng được chất lượng dạy - học.

Một điểm quan trọng khác là đưa môn tiếng Anh vào giảng dạy học tập bắt buộc từ học sinh lớp 1, đầu tư cơ sở vật chất trang thiết bị dạy học môn tiếng Anh… Không thể dạy tiếng Anh có chất lượng với lớp học mà sĩ số 40, 50 học sinh như hiện nay.

Nếu đồng bộ thực hiện về chương trình, phương pháp giảng dạy, đầu tư về cơ sở vật chất, nâng cao năng lực giảng dạy của thầy cô như nói trên, hy vọng chất lượng môn tiếng Anh sẽ được cải thiện, điểm thi tốt nghiệp THPT môn tiếng Anh không còn vị trí khiêm tốn như những năm qua.

ThS Nguyễn Phú Lâm