Vì sao Cổ Loa là kinh thành cổ quy mô đứng đầu châu Á?

Cổ Loa có vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Không chỉ là kinh đô của Nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương, Cổ Loa còn là trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa gắn với nhiều giai đoạn phát triển của lịch sử dân tộc.

Theo yêu cầu của Công ước Di sản thế giới, việc xây dựng hồ sơ đề cử cần nghiên cứu, nhận diện và xây dựng các luận cứ khoa học nhằm làm rõ giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value - OUV) của di sản.

Đây cũng là nội dung chính của Hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa” do UBND TP Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức vào ngày 12/8 tại Hà Nội.

Kỳ tích kiến trúc phòng thủ và khối lượng đào đắp 1 triệu mét khối đất

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội - cho biết, trong quá trình hợp tác với nhiều chuyên gia nước ngoài và các học giả thuộc những trường đại học uy tín của Mỹ, Cổ Loa nhận được những đánh giá rất cao. 

“Rất nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng, Cổ Loa là một kinh thành có quy mô và lịch sử lâu đời, có thể nói là đứng đầu châu Á. 

Thậm chí, một số học giả của trường đại học Hoa Kỳ khi làm việc với tôi (lúc tôi còn công tác tại Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội) cũng cho rằng đây là một di sản vô cùng xứng đáng trở thành Di sản Văn hóa Thế giới, nếu chúng ta làm đầy đủ hồ sơ trình UNESCO xem xét". 

Sự "đồ sộ" về quy mô của Cổ Loa trước hết được chứng minh qua những con số khảo cổ thực tế. 

PGS.TS Tống Trung Tín đánh giá cao kỹ thuật xây dựng thành Cổ Loa. Theo ông, những tính toán được trình bày tại hội thảo cho thấy việc đắp thành Cổ Loa đã đòi hỏi cư dân thời đó phải xử lý, đào đắp tới hơn 1 triệu mét khối đất. 

Cách đào hào, lấy đất đắp thành và tổ chức hệ thống phòng thủ cho thấy trình độ tổ chức, kỹ thuật đáng chú ý của cư dân Cổ Loa. 

Đặc biệt, các nghiên cứu gần đây phát hiện dấu tích một hệ thống phòng thủ có niên đại sớm hơn hệ thống thành được biết đến lâu nay.

Phân tích về chất liệu, cấu trúc và kỹ thuật cho thấy đây có thể là dấu tích của một giai đoạn xây dựng thành lũy sớm, giúp mở rộng nhận thức về quá trình hình thành hệ thống phòng thủ tại Cổ Loa.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang nhận định rằng, Cổ Loa là di tích đặc biệt quan trọng. Qua các cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn và quá trình nghiên cứu liên tục của nhiều thế hệ các nhà sử học, khảo cổ học, địa chất học, địa lý học, kiến trúc và bảo tồn di sản, nhận thức về Cổ Loa đã ngày càng sâu sắc và toàn diện. 

Theo ông Quang, những nghiên cứu đó cho thấy Cổ Loa không chỉ là một quân thành, một đô thành hay một trung tâm cư trú cổ, mà là một “không gian quyền lực” được tổ chức trên quy mô lớn, trong mối quan hệ chặt chẽ giữa thành lũy, thủy hệ, cư trú, sản xuất và môi trường tự nhiên.

Cổ Loa là bằng chứng vật chất quan trọng về quá trình hình thành nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn hóa Đông Sơn, phản ánh sự hội tụ của kỹ nghệ luyện kim, nông nghiệp lúa nước, giao thông đường thủy, kỹ thuật quân sự và tổ chức xã hội.

Giá trị của Cổ Loa vì thế không chỉ thuộc về lịch sử Việt Nam, mà còn góp phần làm rõ một giai đoạn quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển các nhà nước sơ kỳ ở Đông Nam Á”, ông Quang nhấn mạnh.

PGS.TS Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, Khu di tích Cổ Loa sở hữu nhiều giá trị nổi bật toàn cầu, thể hiện qua hệ thống thành lũy, mạng lưới thủy hệ cổ, các di tích khảo cổ về cư trú và luyện kim qua nhiều thời kỳ, cùng sự tiếp nối của không gian làng truyền thống và đời sống văn hóa cộng đồng. 

PGS.TS Vũ Văn Quân nhận định: “Hệ thống 3 vòng thành khép kín, cùng mạng lưới hào nước, thủy hệ tự nhiên và các khu vực chức năng bên trong, bên ngoài thành, cho thấy một cấu trúc chính trị, quân sự được tổ chức rõ ràng. 

Trong đó, quyền lực được phân cấp và bảo vệ bằng các giải pháp quy hoạch, xây dựng với quy mô lớn”. 

Trung tâm luyện kim lớn nhất nước và đỉnh cao văn minh Đông Sơn

Bên cạnh quy mô kiến trúc thành lũy, Cổ Loa còn khẳng định vị thế "hàng đầu" nhờ đóng vai trò là một trung tâm kinh tế, kỹ thuật và văn hóa phát triển vượt trội.

Nguyễn Văn Sơn và PGS.TS Tống Trung Tín đều chỉ ra rằng, Cổ Loa là nơi lưu giữ quá trình phát triển lịch sử liên tục, bắt đầu từ hậu kỳ đá mới và trải qua 4 nền văn hóa khảo cổ gồm Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn, trước khi hình thành nhà nước sớm dưới thời An Dương Vương Âu Lạc.

Bước sang thời kỳ Đông Sơn, Cổ Loa phát triển bứt phá mạnh mẽ với hệ thống di tích cư trú, xưởng sản xuất, mộ táng và dấu tích chôn giấu tài sản phong phú. Từ một trung tâm Đông Sơn, Cổ Loa đã vươn lên trở thành một trong những trung tâm luyện kim có quy mô lớn nhất và rộng nhất nước. 

Hệ thống di vật kim loại tại đây vừa mang đặc trưng riêng biệt, vừa chứng minh một mạng lưới giao lưu thương mại hai chiều rộng lớn: sản phẩm từ Cổ Loa được đưa tới nhiều khu vực khác, đồng thời hiện vật từ các nơi cũng được đưa về quy tụ tại Cổ Loa.

Tư liệu khảo cổ học tại Cổ Loa còn góp phần làm rõ sự tồn tại, sức sống mãnh liệt và tính liên tục của cộng đồng cư dân bản địa từ giai đoạn trước khi người Hán tới khu vực này. 

Trả lời cho những tranh luận lịch sử liên quan đến mối quan hệ giữa An Dương Vương và Triệu Đà, PGS.TS Tống Trung Tín cho rằng tư liệu khảo cổ phản ánh rõ sự giao lưu giữa hai khu vực nhưng đồng thời khẳng định những đặc trưng văn hóa hoàn toàn độc lập, riêng biệt của cư dân Cổ Loa.

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc đánh giá, thành Cổ Loa là nơi hội tụ trình độ phát triển vượt trội về nhiều mặt của nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương trên nhiều phương diện, nổi bật là khả năng lao động, sáng tạo của cư dân, những tiến bộ trong kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật quân sự tiên tiến so với thời đại.

“Thành Cổ Loa cho thấy một bước phát triển mới của Nhà nước Âu Lạc, phản ánh sự gia tăng quyền lực xã hội và quá trình phân hóa xã hội.

Đây cũng là đỉnh cao của văn hóa Đông Sơn và văn minh sông Hồng - nền văn minh hình thành sớm, có những thành tựu nổi bật ở khu vực Đông Nam Á. Kinh thành Cổ Loa đã hội đủ các tiêu chí để trở thành Di sản văn hóa thế giới”, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc nói.