Bức ảnh chấn động thế giới và 60 năm đi tìm cha của con gái liệt sĩ Bảy Lốp

Phóng viên Dân trí gặp bà Nguyễn Ngọc Loan - con gái Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Lém (bí danh Bảy Lốp) - vào một buổi tối mưa nặng hạt ở TPHCM.

Trong căn nhà nhỏ tại phường Tân Sơn Nhì, người phụ nữ 61 tuổi ngồi bên chiếc máy tính của con trai. Màn hình hiện những video cập nhật cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trong chiến dịch 500 ngày đêm.

Trên bàn, cuốn Biệt động Sài Gòn của Đại tá Nguyễn Đức Hùng (tức Tư Chu) vẫn đang mở trang có in bức ảnh cha bà Loan trước chiến dịch Mậu Thân 1968.

Ông Bảy Lốp là Đội trưởng Đội 3 Biệt động Sài Gòn, hy sinh sau trận đánh vào Bộ Tư lệnh Hải quân trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968. Ông cũng được cho là nạn nhân trong bức ảnh Saigon Execution (Hành quyết tại Sài Gòn) - một trong những bức ảnh gây chấn động về chiến tranh Việt Nam.

Gần đây, một bộ hài cốt còn dấu vết bị trói hai tay phía sau được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng. Khi hay tin Bộ Tư lệnh TPHCM trực tiếp đến nhà lấy mẫu ADN của gia đình, con gái 61 tuổi của ông Bảy Lốp gần như không còn đêm nào ngủ trọn giấc.

"Lần đầu tiên sau gần 60 năm, tôi khóc trong sự hy vọng, mong chờ"

Dưới ánh đèn vàng hắt xuống căn phòng khách nhỏ, bà Nguyễn Ngọc Loan bước từng bước chậm chạp. Căn bệnh khớp khiến bà phải vịn vào thành bàn mỗi khi di chuyển. Đôi mắt bà vẫn còn sưng sau nhiều ngày khóc, chờ đợi tin tức về người cha đã hy sinh gần 60 năm trước.

Qua những bức ảnh và lời kể đồng đội, gia đình biết được nhiều tài liệu xác định ông Bảy Lốp bị bắt trước khi hy sinh. Bà Loan nói, gia đình hiện chưa dám khẳng định điều gì khi chưa có kết quả giám định ADN. Nhưng chi tiết về bộ hài cốt bị trói tay như vừa khơi dậy vết thương chưa bao giờ lành sẹo, vừa thắp lên niềm hy vọng mà những người con đã chờ đợi suốt gần 6 thập niên.

"Trước đây, tôi chỉ biết đến mộ gió của cha ngồi nói chuyện rồi khóc suốt mấy tiếng. Bây giờ có thêm thông tin mới, được Bộ Tư lệnh TPHCM ghé nhà lấy mẫu ADN, tôi cũng khóc, nhưng là khóc trong sự hy vọng, mong chờ.

Cha mất khi tôi còn nhỏ, tôi không có ký ức nào về ông. Nhưng nhìn ảnh của cha nhiều, gương mặt cha trở thành thân thuộc với tôi. Đó là tình máu mủ thiêng liêng, nhìn cha tôi đau đến đứt ruột gan. Nỗi đau này theo tôi mấy chục năm qua", bà Loan nói.

Bà Nguyễn Ngọc Loan là con gái thứ 2 của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bảy Lốp (1931-1968, quê ở xã Bình Hưng Hòa, quận Tân Bình cũ, TPHCM). Ông lập gia đình với bà Nguyễn Thị Lốp, cũng là một giao liên của cách mạng. Hoàn cảnh chiến tranh, vợ chồng ông Bảy Lốp thường sống xa nhau. 

Theo lời kể của mẹ, bà Loan được biết lúc sinh thời, cha là người trầm tính, ít nói và rất ham học. Trong những năm ông Bảy Lốp vừa hoạt động cách mạng, vừa học tập ở miền Bắc, đồng đội và bạn bè đã lưu giữ nhiều bức ảnh của ông. Sau ngày đất nước thống nhất, những bức ảnh cũ đều được gửi về cho gia đình. Nhờ vậy, chị em bà mới có những hình ảnh quý giá để biết mặt cha.

Vài ngày trước Tết Mậu Thân 1968, bà Nguyễn Thị Lốp đưa hai con gái từ Tân Thới vào nội thành thăm chồng. Khi ấy, ông Bảy Lốp vừa từ căn cứ bí mật vào cơ sở ở Sài Gòn, chuẩn bị cho trận đánh lớn.

Lúc chia tay, ông bịn rịn tiễn vợ con về ăn Tết, dặn dò Tết này đừng ra khỏi nhà. Không ngờ đó là lần cuối cùng bà Lốp được nhìn thấy chồng. Khi ấy, bà Nguyễn Ngọc Loan mới tròn 3 tuổi, chị gái Nguyễn Thị Hạnh hơn vài tuổi. Em trai Nguyễn Dũng Thông vẫn còn là bào thai vài tuần tuổi trong bụng mẹ. 

Theo hồi ký của Đại tá Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu), rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân, Đội 2 Biệt động Sài Gòn do Đại úy Bảy Lốp chỉ huy đánh vào Bộ Tư lệnh Hải quân Sài Gòn. Với tinh thần "thà hy sinh, quyết không đầu hàng giặc", phần lớn chiến sĩ hy sinh hoặc bị thương. Ông Bảy Lốp mang thương tích đầy mình, bị địch bắt.

Sau đó, nhiều tài liệu xác định ông Bảy Lốp đã bị chuẩn tướng Ngọc Loan (Tổng giám đốc Tổng nha Cảnh sát Quốc gia) rút súng ngắn bắn chết trên đường phố Sài Gòn.

Khoảnh khắc được phóng viên hãng AP ghi lại, trở thành một trong những hình ảnh tàn nhẫn nhất về chiến tranh Việt Nam, đồng thời cũng từng được bình chọn là một trong 12 tấm ảnh thay đổi thế giới. 

Bà Loan giở cuốn "Hồi ký Biệt động Sài Gòn" của Đại tá Nguyễn Đức Hùng, nhắc lại câu chuyện hy sinh xót xa của cha sau chiến dịch Mậu Thân 1968 (Ảnh: Bích Phương).

"Dù cha chỉ còn là một nắm đất, cũng mong ôm cha vào lòng"

Mùa xuân năm 1975, khi cả Sài Gòn ngập trong niềm vui ngày đất nước thống nhất, cô bé Nguyễn Ngọc Loan lúc ấy mới 10 tuổi đứng trước cửa nhà dõi theo đoàn xe tăng của bộ đội tiến vào thành phố.

Bên cạnh, em trai bà - Nguyễn Dũng Thông, khoảng 7 tuổi - ngây thơ chạy đến hỏi mẹ: "Cha con đâu?". Câu hỏi của đứa con út khiến bà Nguyễn Thị Lốp lặng đi. Vợ của liệt sĩ Bảy Lốp ôm con vào lòng rồi bật khóc. Hai chị em Hạnh và Loan cũng òa theo nức nở.

Đó là một trong những ký ức đầu tiên của bà Loan về sự mất mát mà chiến tranh để lại cho gia đình. Nhắc đến mẹ, người phụ nữ 61 tuổi lại đỏ hoe mắt. Bà Loan kể, sau Tết Mậu Thân vài năm, mẹ bà được cán bộ đưa lên Củ Chi. Hôm trở về, mẹ bà chỉ ngồi khóc. Ba chị em khi ấy còn quá nhỏ, chẳng ai hiểu chuyện gì xảy ra. Mãi sau này, bà Loan mới biết, hôm đó mẹ dự lễ truy điệu cha.

"Mẹ sợ các chị em tôi còn nhỏ, không chịu nổi cú sốc nên đã giấu chuyện cha mất suốt nhiều năm. Em trai tôi sinh cuối năm 1968, lớn lên nhiều người còn tưởng là con không cha. Mẹ chấp nhận chịu điều tiếng, miễn sao bảo vệ được chúng tôi", bà Loan kể.

Chiến tranh kết thúc, nhưng với gia đình liệt sĩ Bảy Lốp, một hành trình khác chỉ mới bắt đầu. Suốt nhiều năm, bà Nguyễn Thị Lốp lặn lội dò hỏi khắp nơi về hài cốt chồng. Mỗi thông tin, mỗi lời kể của nhân chứng, mỗi cuộc gặp gỡ đồng đội đều được gia đình xem là tia hy vọng mong manh. Từ khi bà Lốp biết được về bức ảnh Saigon Execution, mỗi lần nhìn tấm hình là một lần gia đình bà đau đớn.

Năm 2011, bà Lốp đau ốm nặng. Trên giường bệnh viện, bà nắm chặt tay các con, dặn dò: "Ráng tìm được cha nha con". Chỉ khoảng nửa giờ sau, bà Lốp qua đời.

Câu nói cuối cùng của mẹ ám ảnh bà Loan mãi sau này. Cứ mỗi dịp giỗ truyền thống lực lượng Biệt động Sài Gòn tại nhà cố Đại tá Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu), chị em bà Loan lại ngồi lặng nghe những người đồng đội cũ của cha nhắc về trận đánh năm xưa. "Các anh hy sinh rồi, xác được đưa về đâu?", câu hỏi thốt lên nhưng không ai có câu trả lời...

Suốt hàng chục năm qua, lời dặn của mẹ trước lúc nhắm mắt vẫn theo bà Nguyễn Ngọc Loan trong từng bước chân đi tìm cha. Có lần, bà Loan còn đến khu vực đường Ngô Gia Tự - nơi nhiều tài liệu ghi nhận ông Bảy Lốp hy sinh - để tìm nhân chứng.

"Người con trai của chủ căn nhà gần đó kể rằng lúc cha tôi hy sinh, sau 5 phút thi thể được kéo qua bên kia đường, đưa đi chung với rất nhiều người khác, cả trăm người. Người ta bảo tôi đừng tìm nữa, chắc chắn không tìm được đâu. Nghe mà đau lòng lắm...", bà nói.

Những lúc tuyệt vọng, bà chỉ biết một mình lên Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM, ngồi trước mộ gió của ông Bảy Lốp để thắp nén nhang rồi khóc. "Tôi ngồi khóc hàng mấy tiếng đồng hồ, khóc cho đã đời. Có lần bảo vệ còn ra bảo: "Cô về nghỉ ngơi đi, đừng ngồi khóc nữa"", người phụ nữ 61 tuổi kể lại.

Trong ba chị em, bà Loan là người được mẹ gửi gắm nhiều nhất mỗi khi nhắc đến tâm nguyện tìm cha. Vì thế, dù cuộc sống vất vả mưu sinh, trong lòng người con gái của ông Bảy Lốp chưa bao giờ nguôi ý nghĩ phải tìm được nơi cha an nghỉ.

Hai năm trước, khi vẫn chưa có thêm manh mối nào, gia đình quyết định xin một nắm đất ở khu vực đường Ngô Gia Tự mang ra bờ sông Sài Gòn làm lễ rồi đưa về chùa Pháp Vân cầu siêu. Trước đó, tro cốt của bà Nguyễn Thị Lốp cũng được gửi tại ngôi chùa này.

"Mấy chục năm cha chưa được về nhà. Chúng tôi thương cha, cứ nghĩ linh hồn cha còn lang thang đâu đó. Sau lễ cầu siêu, tôi tin cha đã được siêu thoát. Lòng tôi từ đó cũng nhẹ đi phần nào...", bà Loan xúc động.

Con gái liệt sĩ Bảy Lốp xúc động khi nhớ lại hành trình tìm hài cốt cha nhiều thập kỷ (Ảnh: Bích Phương).

Đầu tháng 6, khi biết lực lượng chức năng chuẩn bị tìm kiếm, quy tập mộ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng, bà Loan gọi điện cho em trai thốt lên: "Thông ơi, có lẽ cha mình được đưa về đây chứ không đâu nữa...".

Bà Loan vội vàng giục con trai chở đến Công viên Lê Thị Riêng, lặng lẽ đứng phía ngoài hàng rào, thắp một nén nhang rồi chắp tay khấn nguyện.

Mấy ngày qua, dù sức khỏe không còn tốt, bà Loan vẫn thấp thỏm đi lại, hỏi thăm công an phường về thủ tục lấy mẫu ADN. Thấy người phụ nữ nhiều lần rơm rớm nước mắt khi nhắc đến cha, cán bộ phường chỉ biết động viên bà giữ gìn sức khỏe, chờ kết quả.

Ít ngày trước, bác sĩ quân y thuộc Bộ Tư lệnh TPHCM trực tiếp đến nhà lấy mẫu ADN của chị em bà Loan để đưa đi giám định. Lần đầu tiên gia đình có thêm một tia hy vọng sau nhiều năm mòn mỏi đi tìm.

"Mười một năm trước, cơ quan chức năng từng lấy mẫu của họ hàng bên ngoại cha tôi ở Hóc Môn. Tôi đã chờ rất lâu rồi. Lần này chỉ mong tìm được cha. Dù cha chỉ còn là một nắm đất, tôi cũng muốn được ôm cha vào lòng...", bà Loan nghẹn ngào.

"Nếu không có lý tưởng của cha, chúng tôi đã gục ngã vì nghèo khổ"

Ở cửa hàng tạp hóa nhỏ của bà Loan trên đường Âu Cơ, ngay phía trên quầy hàng là tấm bằng Tổ quốc ghi công và bằng chứng nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của liệt sĩ Nguyễn Văn Lém được đóng khung cẩn thận.

Cách đó không xa, trong căn nhà của em trai bà - ông Nguyễn Dũng Thông - những tấm bằng ấy cũng được đặt ở vị trí trang trọng nhất, bên bàn thờ người cha chưa một ngày trở về. Trong căn nhà riêng của bà Loan, di ảnh ông Bảy Lốp cùng những kỷ vật về người chiến sĩ biệt động vẫn được gia đình gìn giữ như báu vật.

Lý tưởng cách mạng của ông Bảy Lốp là điểm tựa tinh thần để bà Nguyễn Thị Lốp vượt qua những năm tháng góa bụa, một mình nuôi 3 con khôn lớn giữa bộn bề khó khăn sau chiến tranh. Đó cũng là niềm tự hào để các con ông vượt qua nhiều thăng trầm cuộc sống. 

"Tuổi thơ tôi vất vả lắm. Mẹ là giao liên của cách mạng, nhiều lần bị địch theo dõi, bắt bớ. Có thời gian, mấy mẹ con không dám ở cố định một nơi. Gần khu vực Lò thiêu Bình Hưng Hòa, mấy mẹ con đào một hố, phủ cây cối lên trên để làm nơi ẩn náu.

Trước ngày giải phóng, nhà tôi nghèo, sống dưới một gốc xoài lớn, dựng tạm chỗ che mưa nắng. Mỗi khi trời mưa, mấy mẹ con lại chạy sang mái hiên nhà hàng xóm trú tạm. Khó khăn đến mức hai chị em chỉ có chung một chiếc quần tây. Buổi sáng em trai mặc, chiều về thay cho chị. Giặt xong, sáng hôm sau lại mặc tiếp", bà Loan bùi ngùi kể lại.

Vì hoàn cảnh gia đình, bà Loan nhiều lần phải nghỉ học. Cuộc sống thiếu trước hụt sau, bữa ăn nhiều khi chỉ có một quả trứng vịt luộc. Mẹ cắt đôi, dành nửa quả cho em trai, nửa còn lại hai mẹ con chấm muối ăn với cơm. Có những ngày, bà Lốp nhịn đói để dành phần ăn cho các con.

Dù khổ cực, vợ ông Bảy Lốp chưa bao giờ để các con gục ngã trước nghèo khó. "Mẹ luôn động viên: "Ráng lên các con, có cơm ăn cơm, có cháo ăn cháo. Rồi sẽ có ngày bên nội đi tìm tụi con"", bà Loan kể.

Lời động viên ấy sau này trở thành hiện thực. Sau ngày đất nước thống nhất, họ hàng bên nội đi tìm và đón mẹ con bà về nhận lại gia đình.

Nhờ chế độ dành cho con liệt sĩ, chị em bà Loan được trở lại trường và được miễn học phí. Bà Loan nói, trong lòng bà luôn biết ơn thầy cô, bạn bè và những người cưu mang, giúp đỡ gia đình. Sau này, chính quyền địa phương cùng các tổ chức, cá nhân cũng hỗ trợ gia đình xây dựng một căn nhà tình nghĩa. 

Ở tuổi 61, bà Nguyễn Ngọc Loan cùng chồng buôn bán tạp hóa, chắt chiu nuôi 2 con trai khôn lớn, trả nợ ngân hàng. Chị cả Nguyễn Thị Hạnh đã qua đời nhiều năm, em trai Nguyễn Dũng Thông hằng ngày vượt chặng đường 20km đi làm ở Long An. 

Dù cuộc sống không ít nhọc nhằn, các con của liệt sĩ Bảy Lốp vẫn luôn tự hào vì đã trưởng thành, sống nên người đúng như tâm nguyện cuối cùng của cha. "Mẹ tôi thường dặn: "Sau này các con có con thì cũng dạy dỗ con như cha các con đã dạy. Cha không có điều kiện nuôi các con, nhưng trước lúc đi vẫn dặn mẹ phải dạy các con nên người"", bà Loan kể.

Từ lời dạy của mẹ về người cha đã hy sinh, 3 chị em bà Loan lớn lên, vượt qua những năm tháng cơ cực, không gục ngã trước cám dỗ. Đến lượt mình, bà Loan lại lấy chính câu chuyện về ông Bảy Lốp để dạy các con sống tử tế, biết yêu thương gia đình và trân trọng sự hy sinh của thế hệ đi trước.

"Tôi mừng vì các con mình đều ngoan ngoãn. Đó là truyền thống mà cha mẹ để lại cho chúng tôi và chúng tôi tiếp tục gìn giữ cho con cháu sau này", con gái ông Bảy Lốp nói.

Giờ đây, ở tuổi ngoài 60, bà Loan mang trong mình nhiều bệnh nền. Căn bệnh khớp và suy giãn tĩnh mạch khiến việc đi lại của bà ngày một khó khăn. Em trai bà cũng đã bước sang tuổi xế chiều. Chờ đợi kết quả cuộc giám định ADN, hai chị em bà mong một phép màu, mong còn đủ sức khỏe để chờ đến ngày được đón cha về.

Trước lúc chia tay chúng tôi, bà Loan chậm rãi bước ra hiên nhà, cẩn thận lấy tấm di ảnh người cha vừa được phục dựng từ bức ảnh cũ để khoe với phóng viên Dân trí. Bà ngắm thật lâu gương mặt người chiến sĩ biệt động năm nào rồi mỉm cười...