Tổng thống Trump có thể tuyên bố Hormuz là "lãnh thổ Mỹ" hay không?

Tình thế giằng co

Cuối tuần qua, ông Trump cảnh báo sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ, trong khi tuyến đường vận tải chiến lược này vẫn rơi vào thế bế tắc về quân sự và ngoại giao giữa Washington và Tehran.

Iran lập tức đáp trả cứng rắn, bác bỏ lời cảnh báo của ông Trump. Tehran khẳng định là bên đang kiểm soát Hormuz.

Iran đã phong tỏa tuyến hàng hải này để gây sức ép lên Mỹ, trong khi Washington duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng của Tehran.  

Trong cuộc giằng co xem bên nào sẽ nhượng bộ trước, những phát ngôn mang tính quân sự của Tổng thống Mỹ cũng đi theo một mô thức xuyên suốt cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2.

Nhiều lần, ông cảnh báo tấn công Iran nhưng lại tạm hoãn vào phút chót. Theo giới quan sát, điều đó cho thấy 2 bên vẫn đang giằng co nhau và quyết gây áp lực cho đối phương cho tới khi một bên chấp nhận nhượng bộ.

Câu hỏi đặt ra là liệu Mỹ có thể tuyên bố Hormuz là lãnh thổ nước này hay không và tính toán của ông Trump là gì khi đưa ra lời cảnh báo như vậy.

Nhà báo Kimberly Halkett của hãng tin Al Jazeera nhận định, ông Trump dường như không đặt mục tiêu quá cứng rắn khi đưa ra phát ngôn về tương lai của Hormuz.

Theo bà, khu vực này có vùng lãnh hải của Iran và Oman, nhưng phát biểu của ông Trump cho thấy nhà lãnh đạo này đang muốn tạo thêm áp lực cho Tehran.  

“Điều cần nhấn mạnh là Tổng thống Mỹ không rút lại lập trường về việc Mỹ đang tiến hành phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz, và hoạt động này vẫn đang tiếp diễn", bà nói.

Trong khi đó, Iran đang đàm phán với Oman, quốc gia duy nhất khác có bờ biển tiếp giáp eo biển, nhằm đạt được thỏa thuận về việc quản lý giao thông hàng hải tại đây. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các cuộc đàm phán giữa Tehran và Muscat “có thể sớm đi đến kết luận”.

Tuyên bố của ông Trump có khả thi?

Trước hết, theo Al Jazeera, chủ quyền không thể được chuyển giao chỉ bằng một tuyên bố đơn phương của tổng thống.

Bruce Fein, người từng là phó trợ lý bộ trưởng tư pháp dưới thời cựu Tổng thống Ronald Reagan, cho rằng ông Trump không có quyền lực theo hiến pháp để tự mình sáp nhập lãnh thổ.

“Một hiệp ước được Thượng viện phê chuẩn hoặc một đạo luật là điều kiện hiến định cần thiết để sáp nhập lãnh thổ", ông nói.

Natalie Klein, chuyên gia luật quốc tế kiêm phó hiệu trưởng tại Đại học New South Wales ở Australia, nói rằng Mỹ ít nhất sẽ cần phải kiểm soát quân sự với Iran hoặc ít nhất các khu vực ven biển của Tehran để tuyên bố Hormuz là lãnh thổ. Đây là điều khó có khả năng xảy ra trong tương lai gần khi Mỹ cho tới nay chưa phát đi bất cứ tín hiệu gì cho thấy họ sắp đưa quân vào Iran.

Mặt khác, theo luật quốc tế, ngay cả Iran cũng không có chủ quyền tuyệt đối đối với toàn bộ eo biển Hormuz mà chỉ có quyền đối với một số khu vực ven biển gần lãnh thổ của mình.

Eo biển Hormuz nằm trong vùng biển quốc tế, kẹp giữa bờ biển Iran và Oman. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 21 hải lý (39km), do đó lãnh hải rộng 12 hải lý của 2 nước chồng lấn lên nhau. Mặc dù cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn UNCLOS, các quy định của công ước về eo biển quốc tế được nhìn nhận rộng rãi là luật tập quán quốc tế.

Tuy nhiên, Iran có vũ khí và năng lực cần thiết để có thể ngăn tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà Mỹ tới nay vẫn chưa vô hiệu hóa thành công. Điều đó đã tạo ra thế bế tắc khi chính quyền Mỹ muốn có giải pháp nhanh chóng khi cuộc bầu cử giữa kỳ đang tới gần. 

Paul Musgrave, phó giáo sư ngành chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho rằng tuyên bố của ông Trump về việc biến Hormuz thành lãnh thổ là không khả thi về cả thực tế lẫn pháp lý.

Tuy nhiên, ông nhận định, động thái này phát đi một thông điệp rõ ràng là Tổng thống Mỹ thể hiện sự cứng rắn tới cùng, quyết tâm không nhượng bộ, đặc biệt khi Iran vẫn đang sử dụng lá bài Hormuz để gây áp lực lên Washington.