Iran, Oman và Mỹ sắp đạt thỏa thuận về Hormuz: Các bên muốn gì?

Mỹ, Iran và Oman dường như đang tiến gần đến một thỏa thuận tạm thời có thể giúp mở lại eo biển Hormuz, thắp lên hy vọng xoa dịu cuộc khủng hoảng tại một trong những điểm nóng nguy hiểm nhất Trung Đông.

Thỏa thuận được đề xuất, vốn đã trải qua nhiều tuần đàm phán, nhằm mục đích khôi phục lệnh ngừng bắn ngày 17/6 giữa Washington và Tehran, đồng thời giải quyết các tranh chấp về hoạt động vận tải biển qua tuyến đường huyết mạch chiến lược.

Nó cũng tạo tiền đề cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn về chương trình hạt nhân của Iran và các vấn đề khác.

Tổng thống Trump cho thấy thái độ lạc quan vào tối 4/8 khi nói với các phóng viên rằng các cuộc đàm phán với Iran đang "tiến triển rất tốt đẹp".

"Chúng ta sẽ sớm biết kết quả. Mọi chuyện sẽ rõ ràng trong vòng 48 giờ tới", ông nói khi được hỏi liệu các bên có sắp đạt được một thỏa thuận hay không. "Eo biển sẽ sớm được mở cửa, nếu không họ sẽ phải hứng chịu đòn tấn công rất mạnh, và rồi eo biển vẫn sẽ được mở".

Tổng thống Trump đưa ra những bình luận này sau khi có tin ông quyết định vào cuối tuần qua về việc không thực hiện điều mà ông từng mô tả là cuộc tấn công quân sự lớn nhất của Mỹ kể từ Thế chiến II; động thái này phù hợp với "kịch bản" quen thuộc của ông: liên tục đe dọa tấn công Iran nhưng rồi lại chuyển hướng ủng hộ các giải pháp ngoại giao vào phút chót.

Trong khi đó, Iran vẫn tiếp tục phủ nhận việc tiến hành đàm phán trực tiếp với Washington. Các quan chức nước này chỉ xác nhận các cuộc thảo luận đang diễn ra với Oman về phương thức quản lý eo biển Hormuz.

Mỹ muốn gì?

Các quan chức Mỹ cho biết chính quyền ông Trump mong muốn hoạt động vận tải thương mại qua tuyến đường thủy này là hoàn toàn tự do, không chịu các khoản phí do Iran áp đặt hay bất kỳ quy định nào buộc tàu thuyền phải xin phép Tehran trước khi đi qua eo biển.

Một quan chức nói rằng bất kỳ thỏa thuận tạm thời nào cũng sẽ không bao gồm việc Iran được phép cấp phép cho tàu qua lại hay thu phí sử dụng tuyến đường thủy này. Vị quan chức này cho biết, Washington vẫn cam kết khôi phục cơ chế trước đây, trong đó "không bên nào kiểm soát các tuyến đường hay quyền tự do đi lại qua đó".

Phát biểu trước các phóng viên vào hôm 3/8, ông Trump bác bỏ mọi ý kiến ​​cho rằng Iran nên được phép thu phí các tàu thuyền sử dụng eo biển này.

"Tôi sẽ không để họ thu phí. Nếu có thu phí thì chúng tôi sẽ là bên thu", ông nói.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng cho rằng các cuộc đàm phán về eo biển Hormuz là vấn đề tách biệt so với các nỗ lực ngoại giao rộng lớn hơn liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. "Có một thỏa thuận lớn, đó là thỏa thuận liên quan đến tham vọng hạt nhân của họ," ông Rubio nói. "Còn thỏa thuận cấp bách trước mắt và cũng là vấn đề đang thu hút nhiều sự chú ý, chính là vấn đề về eo biển này".

Bất chấp những tuyên bố cứng rắn công khai từ chính quyền ông Trump, các báo cáo của truyền thông Mỹ cho thấy các nhà đàm phán đang chuyển hướng sang lập trường hòa giải hơn.

Theo nội dung đề xuất mà trang tin Axios đăng tải, các tàu đi vào vùng Vịnh sẽ sử dụng tuyến đường phía bắc qua vùng biển Iran, trong khi tàu rời vùng Vịnh sẽ đi qua tuyến đường phía nam thuộc vùng biển Oman với sự phối hợp cùng Iran.

Axios đưa tin rằng thỏa thuận này ban đầu sẽ kéo dài 60 ngày và không thu phí quá cảnh trong thời gian đó.

Axios cũng đưa tin rằng, các nhà đàm phán đang thảo luận về việc rà phá thủy lôi ở khu vực trung tâm eo biển trước khi hướng tới một thỏa thuận dài hạn về phương thức vận hành tuyến đường thủy này.

Hãng tin Reuters, dẫn lời một quan chức cấp cao của Iran tham gia đàm phán, cho biết Tehran từ bỏ yêu cầu ban đầu về việc kiểm soát hoàn toàn hoạt động vận tải biển theo cả hai chiều, nhưng "khó có khả năng thay đổi lập trường" thêm nữa.

Tuy nhiên, ngay cả khi Iran và Mỹ đạt được thỏa thuận, các chuyên gia cho rằng vẫn có thể tồn tại một trở ngại khác.

Nếu Iran được giao trách nhiệm quản lý một số tuyến đường hàng hải, các công ty vận tải biển quốc tế có thể sẽ cần phối hợp với giới chức nước này. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt của Mỹ có thể ngăn cản nhiều công ty thực hiện điều này, trừ khi Washington cấp giấy phép miễn trừ.

Ông Esfandyar Batmanghelidj, người sáng lập kiêm giám đốc điều hành của Bourse & Bazaar Foundation, một tổ chức tư vấn chuyên về phát triển kinh tế và ngoại giao tại Tây Á và Trung Á, cho rằng tình hình này có thể mang lại lợi thế cho Iran.

"Iran cũng có thể tận dụng thực tế là các lệnh trừng phạt của Mỹ có thể cấm việc phối hợp hoặc thực hiện thanh toán với giới chức nước này", ông nói. Phần lớn các chủ tàu sẽ không sử dụng tuyến đường này trừ khi được chính quyền Trump cho phép một cách rõ ràng; điều này đặt quyền quyết định vào tay ông Trump, ông nói thêm.

Vì sao Mỹ có thể chấp nhận yêu cầu của Iran?

Các cuộc đàm phán đang diễn ra trong bối cảnh Washington đối mặt với áp lực ngày càng lớn về mặt quân sự và kinh tế nhằm tránh một đợt leo thang căng thẳng mới.

Truyền thông Mỹ đưa tin rằng, những lo ngại về việc cạn kiệt đạn dược phòng thủ đã góp phần khiến ông Trump quyết định không thực hiện các cuộc tấn công quy mô lớn vào Iran như đã đe dọa trước đó.

Việc duy trì tình trạng eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa cũng có nguy cơ đẩy giá năng lượng toàn cầu - và do đó là giá xăng dầu tại Mỹ - tăng cao. Điều này sẽ gây bất lợi về mặt chính trị khi cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ vào tháng 11 đang đến gần.

Trong khi đó, các chuyên gia phân tích cảnh báo rằng nếu tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz tiếp diễn, nhiều quốc gia có thể cạn kiệt kho dự trữ dầu với tốc độ kỷ lục, qua đó đẩy giá năng lượng lên mức cao chưa từng thấy.

Các chuyên gia cho rằng, khi thời gian không còn nhiều, một thỏa thuận tạm thời có thể là lựa chọn phù hợp hơn đối với Mỹ vào lúc này.

Nhưng câu hỏi đặt ra là liệu một thỏa thuận về eo biển Hormuz có thể chấm dứt cuộc khủng hoảng ở Trung Đông?

Câu trả lời là không, ít nhất là không phải ngay lập tức. Mặc dù một thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz sẽ làm giảm một trong những nguồn cơn căng thẳng cấp bách nhất giữa Iran và Mỹ, các chuyên gia cảnh báo rằng nó sẽ không giải quyết được những bất đồng sâu rộng hơn giữa hai bên.

Nếu hoạt động vận tải biển được nối lại, các nhà đàm phán vẫn sẽ cần khôi phục bản ghi nhớ toàn diện hơn và cuối cùng là quay lại các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Các điểm nóng khác trong khu vực cũng vẫn chưa được giải quyết, bao gồm xung đột giữa Israel và Hezbollah tại Li Băng, các cuộc tấn công của các nhóm thân Iran trong khu vực, tình trạng gián đoạn liên tục đối với hoạt động vận tải biển ở biển Đỏ do lực lượng Houthi tại Yemen gây ra, cũng như sự khó lường và xu hướng đe dọa sử dụng hành động quân sự của ông Trump.

Ông Abas Aslani, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông, nhận định rằng những biến động nhanh chóng giữa leo thang quân sự và nỗ lực ngoại giao đã khiến khu vực rơi vào trạng thái bất định sâu sắc.

"Tôi nghĩ khu vực này đang trải qua cảm giác như đang ngồi trên tàu lượn siêu tốc tốc độ cao; chỉ vài ngày trước, mọi người đều đang chuẩn bị tâm thế cho một cuộc leo thang căng thẳng quy mô lớn", ông Aslani nói.

Ông cho rằng, mặc dù một thỏa thuận về Hormuz sẽ là "một khởi đầu tốt... nhưng nó sẽ không thể giải quyết tất cả các vấn đề một cách thần kỳ". Thay vào đó, thỏa thuận này có thể tạo điều kiện để cả hai bên quay lại thực hiện bản ghi nhớ tháng 6, trước khi hướng tới "một thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân".