Ai đang thực sự nắm quyền ở Iran hiện nay?

Khi ông Ali Khamenei, lãnh đạo tối cao của Iran trong 37 năm, bị sát hại vào ngày 28/2 trong cuộc không kích của Mỹ - Israel, con trai ông là Mojtaba Khamenei đã lên nắm quyền kế vị.

Nhưng ở tuổi 86 trước khi qua đời, ông Khamenei đã nắm giữ một tầm ảnh hưởng mà không người kế nhiệm nào có thể sánh kịp.

Hiện nay, theo các quan chức cấp cao của Iran, tất cả các vấn đề quan trọng đều do người thừa kế 56 tuổi điều hành. Tuy nhiên, các chuyên gia cho biết, việc ra quyết định không chỉ giới hạn ở một người, mà do một nhóm nhỏ những nhân vật tinh nhuệ gồm chủ yếu là các chỉ huy cấp cao đương nhiệm hoặc cựu chỉ huy của IRGC.

Theo nguồn tin trên, không phải IRGC với tư cách là tổ chức đang nắm quyền kiểm soát, mà là một nhóm nhân vật dày dạn kinh nghiệm, với những bài học sống còn là cuộc chiến tranh tàn khốc kéo dài 8 năm giữa Iran và Iraq bắt đầu từ năm 1980.

Được thành lập năm 1979 để bảo vệ cuộc cách mạng non trẻ và nhà lãnh đạo của mình, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo đã thăng chức cho những chỉ huy này lên tướng khi họ còn ở độ tuổi 20-30. Sự ủng hộ của phương Tây dành cho Iraq trong cuộc chiến đã thuyết phục IRGC rằng, Iran phải tự mình tìm con đường riêng cho dù phải trả giá thế nào.

Sau chiến tranh, IRGC tiếp tục kiểm soát các cơ quan tình báo hoặc an ninh. Hầu hết được cho là có mối liên hệ cá nhân nào đó với lãnh đạo tối cao hiện nay từ những năm dài ông phụ trách văn phòng của cha mình.

Nhóm nhân vật này là những người có quan điểm cứng rắn, không chỉ cam kết bảo vệ nền tảng tư tưởng của quốc gia Cộng hòa Hồi giáo mà còn gắn liền với các biện pháp an ninh nghiêm ngặt được sử dụng để thực thi khi điều hành các cơ quan chính phủ.

Các chuyên gia cho biết, xuất thân, sự nghiệp và quan điểm tư tưởng chung của họ là lý do khiến các cuộc tấn công của Mỹ và Israel không khiến chính phủ sụp đổ hay tê liệt, bất chấp thực tế là khoảng 50 nhà lãnh đạo chính trị và quân sự cấp cao của nước này đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Mặc dù có thông tin về các cuộc tranh luận nội bộ về việc có nên theo đuổi một giải pháp đàm phán với Mỹ hay không, nhưng rất ít thông tin được công khai về những cuộc thảo luận như vậy.

Nhiều nhân vật trong số này từ lâu đã tránh sự chú ý của công chúng, một xu hướng càng trở nên rõ ràng hơn kể từ sau chiến tranh bùng nổ khi họ hoạt động bí mật hơn trong bối cảnh lo sợ bị nhắm mục tiêu.

Thực tế đang nổi lên một số nhân vật quyền lực nhất ở Iran hiện nay.

Mohammad-Bagher Ghalibaf

Nắm quyền Chủ tịch Quốc hội Iran từ năm 2020, ông Ghalibaf (64 tuổi) trước đây từng đứng đầu Lực lượng Không quân của IRGC, giữ chức vụ Cảnh sát trưởng quốc gia và thị trưởng Tehran.

Nổi tiếng với kinh nghiệm dày dặn về chính trị và cả quân sự, ông cũng phải đối mặt với những chỉ trích về lập trường cứng rắn trong việc ứng phó với các cuộc biểu tình trong nước và sau đó là những nỗ lực nhằm định hình lại hình ảnh bản thân thành một nhân vật chính trị ôn hòa hơn.

Được xem là cầu nối giữa giới an ninh và chính trị của Iran, ông Ghalibaf được đánh giá là người thực tế và được cho là đã có các cuộc đàm phán trực tiếp với các quan chức Mỹ tại Pakistan gần đây.

Một số người cho rằng, ông đang tìm kiếm một thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên, nhiều nguồn tin khác cho rằng ông có thể đang tự định vị mình như một người trung gian quyền lực tiềm năng trong bất kỳ thỏa thuận hậu xung đột nào.

Ahmad Vahidi

Là chỉ huy kỳ cựu của IRGC và cựu Bộ trưởng quốc phòng và Nội vụ, ông Vahidi (67 tuổi) hiện được cho là đã đảm nhận vai trò an ninh cấp cao sau cái chết của người tiền nhiệm trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Ông Vahidi nổi lên vào năm 1988 với tư cách là chỉ huy đầu tiên của Lực lượng Quds, vốn đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các mạng lưới ủy nhiệm khu vực do Iran hậu thuẫn. 

Gholam-Hossein Mohseni-Ejei

Là người đứng đầu ngành tư pháp Iran từ năm 2021, ông Mohseni-Ejei (69 tuổi) nổi tiếng là một thẩm phán cứng rắn.

Trước đây, ông giữ chức bộ trưởng tình báo trong thời kỳ hậu bầu cử năm 2009. 

Hossein Taeb

Là một giáo sĩ và cựu lãnh đạo tổ chức tình báo IRGC (2009-2022), ông Taeb (63 tuổi) hiện lãnh đạo lực lượng dân quân Basij và các đơn vị phản gián nội bộ.

Mặc dù bị cách chức khỏi vị trí tình báo sau những thất bại về an ninh và các cuộc tấn công mạng vào chương trình hạt nhân của Iran, ông vẫn có ảnh hưởng và được cho là có mối quan hệ mật thiết với lãnh đạo tối cao Mojtaba khi cả hai từng phục vụ trong cùng Tiểu đoàn Habib danh giá của IRGC trong chiến tranh Iran - Iraq.

Mohammad Ali Jafari 

Ông Jafari, một tướng hai sao, từng là cố vấn quân sự cho lãnh đạo tối cao bị sát hại. Hiện ông không còn giữ chức vụ chính thức sau thời gian chỉ huy IRGC từ năm 2007 đến năm 2019, một trong những nhiệm kỳ dài nhất.

Suốt thời kỳ đó, vị cựu tổng tư lệnh IRGC 68 tuổi này đã giám sát chiến lược mở rộng lớn mạnh mạng lưới lực lượng ủy nhiệm khu vực của Iran. Là một nhà chiến thuật tài ba, ông Jafari, được biết đến với biệt danh Aziz, được ghi nhận là người đã phát triển "chiến lược khảm" về chỉ huy phi tập trung, giúp lực lượng này tiếp tục chiến đấu trong cuộc chiến hiện tại ngay cả khi nhiều chỉ huy chủ chốt đã thiệt mạng.

Là một người theo đường lối cứng rắn lâu năm, ông công khai ủng hộ đối đầu với Israel và các lợi ích của phương Tây. Ông hiện vẫn là một chiến lược gia quân sự có ảnh hưởng mặc dù không giữ chức vụ chính thức nào.

Mohammad Bagher Zolghadr

Là cựu Phó Tư lệnh IRGC và là một quan chức an ninh cấp cao, ông Zolghadr (72 tuổi) được bổ nhiệm làm thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran, một cơ quan chủ chốt điều phối quốc phòng, tình báo và chính sách đối ngoại.

Vai trò của ông được xem là trung tâm trong việc điều chỉnh các thể chế chính trị, quân sự và tư pháp của Iran trong điều kiện chiến tranh.

"Tổ chức anh em"

Trong suốt gần 40 năm, tổ chức tình báo này ban đầu thống trị IGRC, và giờ đây đã trở thành “một tổ chức điều hành đất nước”, theo lời Saeid Golkar, một chuyên gia về IGRC, đồng thời là giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee, Mỹ.