4 vấn đề then chốt mà ông Trump không đề cập trong bài phát biểu về Iran

Tổng thống Donald Trump ngày 1/4 (giờ Mỹ) đã có bài phát biểu trực tiếp toàn quốc đầu tiên từ Nhà Trắng về chiến dịch không kích nhằm vào Iran kéo dài hơn một tháng qua kể từ ngày 28/2. Bài phát biểu kéo dài gần 20 phút nhằm trấn an công chúng Mỹ đang ngày càng lo ngại về chi phí kinh tế, thương vong và triển vọng kết thúc xung đột.

Đây không chỉ là bản cập nhật quân sự mà còn là tuyên bố chính trị được tính toán kỹ lưỡng. Khi xem xét toàn bộ nội dung, bài phát biểu lộ rõ 3 tầng: những điểm mới mẻ về chiến lược, những luận điệu quen thuộc lặp lại từ giai đoạn đầu chiến dịch, và những khoảng trống đáng chú ý mà giới phân tích quốc tế nhanh chóng chỉ ra.

Những điểm mới: Cam kết thời hạn, chuyển giao trách nhiệm và dấu hiệu đàm phán

Theo giới chuyên gia, điểm nổi bật nhất của bài phát biểu là Tổng thống Trump lần đầu tiên công khai đưa ra mốc thời gian cụ thể cho giai đoạn leo thang cuối cùng.

Ông tuyên bố: “Chúng ta đang đi đúng hướng để hoàn thành tất cả các mục tiêu quân sự của Mỹ trong thời gian ngắn, rất ngắn. Chúng ta sẽ tấn công họ cực kỳ mạnh trong 2 đến 3 tuần tới. Chúng ta sẽ đưa họ trở lại thời kỳ đồ đá, nơi họ thuộc về”.

Đây là sự thay đổi so với các phát ngôn trước đó của chính quyền, khi các quan chức thường né tránh câu hỏi về thời hạn kết thúc. Tuy nhiên, mốc “2 đến 3 tuần” không phải là cam kết rút quân mà là cam kết tăng cường không kích - một nghịch lý mà báo Washington Post mô tả: Ông Trump tuyên bố chiến tranh “gần kết thúc”, rồi lại cảnh báo leo thang nó.

Điểm mới thứ hai là thông điệp rõ ràng về eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Tổng thống Trump khẳng định rằng, Mỹ “hầu như không nhập khẩu dầu qua eo biển Hormuz và sẽ không nhập khẩu trong tương lai”, đồng thời kêu gọi các quốc gia phụ thuộc (châu Âu, châu Á, đặc biệt Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc) tự hành động. “Họ phải chăm lo cho tuyến đường đó. Họ phải trân trọng nó. Họ phải nắm lấy và giữ gìn nó”, ông Trump nói.

Đây là sự chuyển dịch đáng kể trong tư thế ngoại giao Mỹ: Washington không còn tự định vị là “cảnh sát” bảo vệ tuyến đường biển quốc tế như trước, mà chuyển trách nhiệm sang các bên tiêu thụ dầu mỏ nhiều hơn. Đây là một phần của chính sách “Nước Mỹ trước tiên” được đẩy mạnh, dù nó làm dấy lên lo ngại về chuỗi cung ứng toàn cầu.

Điểm mới thứ ba là xác nhận công khai về “ban lãnh đạo mới” tại chính quyền Tehran. Ông Trump cho biết Iran đang có lãnh đạo “ít cực đoan hơn và hợp lý hơn nhiều”, với các cuộc đàm phán gián tiếp đang diễn ra qua trung gian. Mặc dù chi tiết cuộc đàm phán vẫn “mơ hồ”, việc đề cập vấn đề này trong bài phát biểu chính thức là dấu hiệu rõ ràng nhất đến nay rằng Mỹ đang “tìm lối thoát có kiểm soát”, dù vẫn kèm theo lời đe dọa leo thang xung đột nếu hai bên không đạt thỏa thuận.

Những yếu tố này cho thấy bài phát biểu của ông Trump mang tính “cân bằng”: khẳng định tiến bộ quân sự trong khi mở ra khả năng ngoại giao, đồng thời giảm kỳ vọng của công chúng Mỹ về vai trò lãnh đạo toàn cầu truyền thống của Washington.

Những điểm cũ: Lập luận lịch sử và thành tích quân sự lặp lại

Phần lớn bài phát biểu (khoảng 70%) là sự tổng hợp lại các lập luận đã được chính quyền Mỹ sử dụng từ những ngày đầu triển khai chiến dịch. Ông Trump nhắc lại bức tranh lịch sử 47 năm về Iran: từ vụ đánh bom doanh trại thủy quân lục chiến ở Beirut (Li Băng) năm 1983 (khiến 241 lính Mỹ thiệt mạng), vụ tấn công tàu USS Cole, đến vai trò của các lực lượng ủy nhiệm thân Iran trong các cuộc xung đột tại khu vực gần đây.

Về thành tích quân sự, ông Trump nhấn mạnh rằng Hải quân Iran “đã biến mất”, không quân “tan hoang”, nhiều lãnh đạo chủ chốt “đã bị hạ sát”, khả năng phóng tên lửa và UAV của Iran đã bị “thu hẹp đáng kể”, đặc biệt các nhà máy vũ khí bị phá hủy. Những tuyên bố này gần như trùng lặp với phát ngôn của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth từ cuối tháng 3. Đây là những con số mà Lầu Năm Góc đã công bố trước đó, không có dữ liệu mới đáng kể.

Về chương trình hạt nhân Iran, Tổng thống Trump nhắc lại lý do cốt lõi tiến hành chiến dịch liên hợp với Israel nhằm ngăn Iran sở hữu bom hạt nhân sau khi các cơ sở cũ bị phá hủy trong chiến dịch tấn công “Búa Đêm” mùa hè năm 2025 và Iran đã tiến hành tái thiết tại các địa điểm mới. Ông khẳng định “mục tiêu chiến dịch đã đạt được”, nhưng trong một cuộc phỏng vấn ngay trước bài phát biểu, ông thừa nhận không quan tâm đến lượng uranium làm giàu 60% nằm sâu dưới lòng đất vì “chúng ta sẽ luôn theo dõi bằng vệ tinh”. Đây là lập luận cũ, từng được dùng để biện minh cho chiến dịch.

Đáng chú ý, ông Trump còn so sánh cuộc chiến này với chiến tranh Triều Tiên, Iraq và Afghanistan, nhấn mạnh nó “ngắn hơn và hiệu quả hơn”. Đây là cách nói quen thuộc nhằm giảm thiểu cảm giác thất bại tiềm ẩn đối với Mỹ.

Những khoảng trống lớn: Bí mật không được gọi tên?

Những khoảng trống trong bài phát biểu lại nói lên nhiều điều hơn nội dung được phát ngôn. Ít nhất 4 vấn đề then chốt bị ông Trump bỏ qua hoặc đề cập mơ hồ:

Thứ nhất, số phận uranium làm giàu. Iran vẫn sở hữu lượng uranium tinh khiết 60%, đủ gần mức vũ khí. Tổng thống Trump không đề cập kế hoạch thu hồi hay phá hủy cụ thể, chỉ nói “không quan tâm” vì nằm sâu dưới đất. Các chuyên gia kiểm soát vũ khí cảnh báo đây là “nguyên liệu hạt nhân” tiềm ẩn rủi ro dài hạn nếu không được kiểm soát.

Thứ hai, tình trạng eo biển Hormuz. Iran đã phong tỏa thực tế tuyến đường này từ đầu chiến dịch, gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent tăng hơn 4% ngay sau bài phát biểu, vượt 105 USD/thùng; xăng Mỹ vượt 4 USD/gallon (tăng 30% kể từ tháng 2). Ông Trump chỉ kêu gọi đồng minh “tự lo” và khẳng định eo biển “sẽ tự động mở” khi xung đột kết thúc, không có kế hoạch quân sự hay mốc thời gian cụ thể. Thế giới ghi nhận thị trường hoàn toàn không tin tưởng tuyên bố này.

Thứ ba, nỗ lực ngoại giao hòa bình có cấu trúc với Iran. Dù đề cập “các cuộc thảo luận ngừng chiến đang diễn ra”, ông Trump không nêu tên trung gian, điều kiện tối thiểu hay khuôn khổ hòa đàm. Thay vào đó, ông đe dọa tiếp tục tấn công nhà máy điện và cơ sở dầu khí nếu Iran không nhượng bộ - rủi ro gây khủng hoảng nhân đạo.

Thứ tư, vấn đề pháp lý theo Đạo luật Quyền lực Chiến tranh 1973. Khi chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran sắp chạm mốc 60 ngày, một số nghị sĩ yêu cầu Tổng thống Trump phải xin phép Quốc hội phê chuẩn. Bài phát biểu hoàn toàn im lặng về vấn đề này.

Bối cảnh chính trị nội bộ và phản ứng quốc tế

Bài phát biểu diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ chiến tranh của ông Trump chỉ khoảng 33-35%, thấp hơn mức ủng hộ chung và chính sách đối ngoại. Theo các thăm dò mới đây, 67% người Mỹ cho rằng ông Trump không có kế hoạch rõ ràng trong cuộc xung đột tại Iran; 94% đảng viên Dân chủ và 74% cử tri độc lập phản đối vấn đề này.

Phản ứng của chính giới Mỹ về bài phát biểu trên thể hiện sự phân cực chính trị rõ rệt. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham (đảng Cộng hòa) gọi đây là “bài phát biểu thuyết phục nhất”. Ngược lại, Lãnh đạo Thượng viện Chuck Schumer cho rằng những phát ngôn của ông Trump “lan man, mất định hướng”; Thượng nghị sĩ Mark Warner chỉ trích ông Trump “không trả lời được những câu hỏi cơ bản nhất”.

Về kinh tế, bài phát biểu của Tổng thống Trump không xoa dịu được lo ngại vấn đề lạm phát. Giá dầu tăng mạnh, hàng không và vận tải áp dụng phụ phí nhiên liệu, doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh lịch trình hoạt động. Giới chuyên gia dự báo giá dầu có thể chạm mốc 150 USD/thùng nếu eo biển Hormuz không được mở trở lại.

Một điểm yếu nền tảng là sự không nhất quán trong mục tiêu chiến tranh. Ngay trước bài phát biểu, ông Trump tuyên bố “chỉ có một mục tiêu: Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân. Và mục tiêu đó đã đạt được”. Nhưng Ngoại trưởng Rubio và các quan chức Mỹ khác từng liệt kê nhiều mục tiêu khác (hải quân, không quân, tên lửa, lực lượng ủy nhiệm). Truyền thông gọi đây là lý do biện minh liên tục thay đổi theo thực địa.

Nhìn chung, bài phát biểu về chiến sự Iran của Tổng thống Trump là nỗ lực tái khẳng định thế trận quân sự Mỹ, phác thảo mốc thời gian bán chính thức và chính thức hóa tư thế mới về eo Hormuz. Nó thành công ở mức độ trang trọng, củng cố hình ảnh “mạnh tay” mà cử tri cốt lõi ủng hộ. Tuy nhiên, 3 câu hỏi lớn vẫn treo lơ lửng đối với ông Trump.

Trong lịch sử nước Mỹ, những bài phát biểu kiểu như này thường xuất hiện khi chính quyền tìm cách lấy lại sự chủ động trong tường thuật sau giai đoạn mất kiểm soát, định hướng cho cuộc chiến. Dư luận Mỹ, khác với chiến tranh Iraq 2003 hay Afghanistan 2001, bắt đầu với đa số phản đối từ ngày đầu. Bài phát biểu chưa đủ sức nặng, thuyết phục để đảo ngược xu hướng đó.

Khi mốc 60 ngày xung đột đang đến, giá dầu tiếp tục biến động mạnh và eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa, câu hỏi thực sự không phải là ông Trump đã nói gì vào ngày 1/4, mà là ông sẽ làm gì tiếp theo.

Lịch sử Trung Đông cho thấy, những chiến dịch được khởi xướng với mục tiêu rõ ràng nhưng kết thúc trong mơ hồ thường để lại di sản phức tạp hơn dự kiến. Chiến dịch của Mỹ, dù đã đạt một số thắng lợi quân sự nhanh chóng, vẫn đang ở “ngã ba đường” giữa chiến thắng tuyên bố và hòa bình bền vững.