Trước giờ giao thừa, giáo sư nổi tiếng cảnh báo về “xông đất” trên mạng

GS.TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thông tin (Đại học Quốc gia TPHCM), Cố vấn cấp cao Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn, cho biết xông đất là một trong những phong tục cổ xưa nhất của Tết Việt.

Từ khi con người sống theo mùa màng và nhịp trời đất, giao thừa được xem là “điểm xoay” của thời gian. Người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc này được tin là mang theo khí vận của cả năm, vì vậy xông đất trở thành nghi thức gửi gắm mong muốn khởi đầu thuận lợi.

Khi đời sống chuyển lên không gian số, một hình thức mới xuất hiện là “xông đất” trên mạng. Nếu ngôi nhà vật lý đón khách trực tiếp, thì “ngôi nhà số” đón những lời chúc, biểu tượng cảm xúc và sự hiện diện từ xa.

Những hình thức “xông mạng” phổ biến

- Tin nhắn chúc Tết đầu năm sau giao thừa với lời chúc đẹp, tránh câu chữ xui rủi.

- Cuộc gọi thoại hoặc video đầu tiên cho người thân, người mang lại cảm xúc tích cực.

- Cân nhắc nội dung, hình ảnh, giọng điệu cho bài đăng đầu năm trên mạng xã hội như một “lời mở năm”.

- Tương tác đầu năm like (thích), comment (bình luận), chia sẻ những nội dung lành mạnh, tránh tranh cãi.

- Tránh tin xấu đầu năm như không đọc, không lan truyền thông tin tiêu cực trong những giờ đầu tiên của năm…

Ở góc độ tích cực, theo GS Hoàng Văn Kiếm, hiện tượng “xông mạng” phản ánh nhu cầu khởi đầu có ý nghĩa trong bối cảnh số hóa; ý thức giữ gìn năng lượng tinh thần trong thời khắc chuyển giao năm mới; đồng thời cho thấy sự chuyển hóa của văn hóa truyền thống khi hình thức thay đổi nhưng tinh thần vẫn được duy trì.

Lời chúc Tết từ AI có thể thiếu sự chân thành

GS.TSKH Hoàng Văn Kiếm cho rằng, thời đại AI giúp lời chúc Tết lan tỏa nhanh hơn, song cũng làm gia tăng nguy cơ thiếu tính chân thành và cá nhân hóa.

AI có thể tạo lời chúc, thiệp, thậm chí video chúc mừng trong thời gian ngắn với hình thức chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nếu không có đủ thông tin cá nhân, nội dung dễ rập khuôn, thiếu dấu ấn riêng và không phản ánh đúng mối quan hệ giữa người gửi và người nhận. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ có thể làm giảm sự dụng tâm khi chuẩn bị lời chúc.

Bên cạnh đó, AI có thể hiểu sai ngữ cảnh văn hóa, nhầm lẫn phong tục vùng miền hoặc sử dụng từ ngữ chưa phù hợp với độ tuổi, vị thế của người nhận. Việc dùng AI tạo thiệp, video cũng tiềm ẩn nguy cơ vi phạm bản quyền nếu không kiểm soát nguồn nội dung.

Về bảo mật, công nghệ như Deepfake (kỹ thuật tạo hình ảnh, video, âm thanh giả bằng trí tuệ nhân tạo) có thể bị lợi dụng để giả giọng, giả hình người thân nhằm lừa đảo hoặc chiếm đoạt thông tin cá nhân. Một số thiệp điện tử từ nguồn không rõ ràng cũng có thể chứa mã độc.

Để tận dụng công nghệ mà vẫn giữ giá trị truyền thống, GS.TSKH Hoàng Kiếm khuyến nghị sử dụng AI như công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn; cá nhân hóa lời chúc bằng chi tiết riêng; ưu tiên chúc Tết trực tiếp hoặc qua cuộc gọi với người thân quan trọng; đồng thời kiểm tra kỹ nguồn gửi, tránh mở tệp đính kèm hay đường link không rõ ràng.

Ông nhấn mạnh, trong thời đại AI, sự chân thành và sự hiện diện thực sự vẫn là giá trị quan trọng nhất trong dịp Tết.

Rủi ro từ Deepfake và nội dung giả mạo

Theo GS.TSKH Hoàng Văn Kiếm, sự phát triển nhanh của AI, đặc biệt là công nghệ tạo hình ảnh và video giả mạo (Deepfake) đang đặt ra nhiều rủi ro.

Việc sử dụng ứng dụng AI để ghép mặt người thân vào video hài hước hoặc chỉnh sửa hình ảnh có thể xâm phạm quyền riêng tư nếu chưa có sự đồng ý. Khi nội dung được chia sẻ trên mạng, người tạo ra khó kiểm soát phạm vi lan truyền.

Người lớn tuổi hoặc ít tiếp xúc công nghệ có thể hiểu nhầm nội dung là thật, dẫn đến hoang mang hoặc mâu thuẫn. Ngoài ra, hình ảnh liên quan đến tài sản, tiền bạc có thể bị thu thập và sử dụng cho mục đích lừa đảo.

Ở mức độ nghiêm trọng hơn, Deepfake có thể bị lợi dụng để lừa đảo tài chính bằng cách giả giọng, giả hình người thân cầu cứu khẩn cấp; bôi nhọ danh dự; hoặc tạo giấy tờ, bằng chứng giả nhằm thao túng thông tin, thuyết phục người khác tham gia các hoạt động rủi ro…

Cách nhận diện và phòng tránh

GS Hoàng Văn Kiếm lưu ý một số dấu hiệu nhận diện nội dung Deepfake như mắt có biểu hiện thiếu tự nhiên, tần suất chớp bất thường; vùng da, tóc bị mờ hoặc có sự khác biệt về độ phân giải; chuyển động đầu, cơ thể không liền mạch; khẩu hình không khớp âm thanh; ánh sáng và bóng đổ thiếu nhất quán; âm thanh méo, vang, thiếu tạp âm môi trường.

Khi nhận được yêu cầu khẩn cấp liên quan đến tiền bạc, ông Kiếm lưu ý người dùng không nên hành động ngay mà cần gọi lại qua số điện thoại quen thuộc hoặc xác minh bằng câu hỏi riêng tư để kiểm tra danh tính.

Sự chân thành trong giao tiếp ngày Tết là “tuyến phòng thủ” quan trọng trước các rủi ro số.

Theo GS Hoàng Văn Kiếm, Tết xưa và Tết nay khác nhau về hình thức nhưng cùng chia sẻ thông điệp yêu thương, sẻ chia.

Nếu Tết xưa nhấn mạnh sự kính trọng, chuẩn mực trong ứng xử, thì Tết nay giúp con người vượt qua khoảng cách địa lý, duy trì kết nối. Quan trọng hơn cả là trân trọng những lời chúc chân thành, dù trực tiếp hay qua màn hình điện thoại.