Mở rộng phạm vi áp dụng án treo: Đề xuất đúng hướng và nhân văn

Trong thực tiễn hành nghề luật sư, tôi gặp nhiều bị cáo phạm tội lần đầu, có nhân thân tốt, đã thành khẩn khai báo và không còn nguy hiểm đáng kể cho xã hội. Nếu phải chấp hành án tù, họ có thể mất việc làm, gia đình mất nguồn thu nhập, con nhỏ thiếu người chăm sóc. Sau khi trở về, họ lại đối diện với khó khăn trong tái hòa nhập. Với những trường hợp ấy, cho phép cải tạo tại cộng đồng thay vì hình phạt tù có thể đem lại hiệu quả giáo dục tốt hơn.

Hình phạt tù có chức năng trừng trị, giáo dục và phòng ngừa. Nhưng không phải cứ cách ly người phạm tội khỏi xã hội mới đạt được các mục đích đó. Với một người không còn nguy hiểm đáng kể, có khả năng tự cải tạo và được gia đình, địa phương giám sát thì việc tạo cơ hội cho họ tiếp tục làm việc để bồi thường cho bị hại đôi khi có ích hơn cách buộc họ chấp hành án trong cơ sở giam giữ.

Từ góc nhìn đó, tôi ủng hộ đề xuất của Bộ Công an tại dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) về chính sách mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ. Cụ thể, dự thảo Luật quy định khi xử phạt tù không quá 5 năm, căn cứ vào nhân thân của người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù thì Tòa án quyết định cho hưởng án treo, mức tiền phải nộp để thay thế hình phạt tù và ấn định thời gian thử thách từ 1 năm đến 2 năm.

Đây là một hướng cải cách phù hợp với chính sách hình sự nhân đạo, giảm sự phụ thuộc vào hình phạt tù và dành nguồn lực giam giữ cho những người thực sự cần phải cách ly.

Theo Điều 65 Bộ luật Hình sự hiện hành, người bị phạt tù không quá 3 năm có thể được hưởng án treo khi căn cứ vào nhân thân, các tình tiết giảm nhẹ và xét thấy không cần bắt chấp hành hình phạt tù (dự thảo Luật giữ nguyên quy định này, không quy định "mức tiền phải nộp để thay thế hình phạt tù", đồng nghĩa việc nộp tiền chỉ đặt ra với diện mở rộng – người bị phạt tù từ quá 3 năm đến không quá 5 năm).

Nghị quyết 02/2018 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, được sửa đổi năm 2022, tiếp tục cụ thể hóa các điều kiện về nhân thân, nơi cư trú, nơi làm việc và khả năng tự cải tạo. Án treo vì vậy là trường hợp Tòa án đã tuyên phạt tù nhưng cho người bị kết án được cải tạo tại cộng đồng vì xét thấy chưa cần cách ly họ khỏi xã hội.

Dự thảo Luật lần này mở rộng giới hạn xem xét từ 3 năm lên 5 năm. Người bị kết án không đương nhiên được hưởng án treo sau khi nộp tiền. Tòa án vẫn phải xem xét nhân thân, các tình tiết liên quan và đánh giá rằng không cần bắt người đó chấp hành hình phạt tù. Xét về cấu trúc của dự thảo Luật, khả năng tài chính không thay thế điều kiện về nhân thân và sự cần thiết phải cách ly. Người có tiền nhưng còn nguy hiểm cho xã hội vẫn không đủ điều kiện. Ngược lại, người không cần cách ly mới thuộc diện được xem xét.

Trong trường hợp người bị xử phạt tù không quá 5 năm mà xét thấy không cần phải cách ly, việc cho họ cải tạo tại cộng đồng còn tạo điều kiện để tiếp tục lao động, bồi thường cho bị hại và thực hiện trách nhiệm với gia đình. Xã hội vẫn có thể giám sát họ mà không phải chịu toàn bộ chi phí giam giữ. Theo tôi, đây không phải là sự dễ dãi mà là lựa chọn hình thức thi hành án phù hợp hơn.

Khoản tiền phải nộp cũng có thể tạo thêm trách nhiệm đối với người được hưởng án treo. Người phạm tội không chỉ chịu sự giám sát mà còn phải thực hiện một nghĩa vụ vật chất để thể hiện trách nhiệm đối với hành vi của mình. Điều này có thể giúp tránh tâm lý án treo đồng nghĩa với không phải chịu hậu quả đáng kể.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy án treo đi kèm nghĩa vụ tài chính không phải mô hình xa lạ. Điều 56b Bộ luật Hình sự của Đức cho phép Tòa án buộc người được đình chỉ chấp hành hình phạt tù phải bồi thường thiệt hại, lao động công ích, nộp tiền cho tổ chức từ thiện hoặc ngân sách. Tuy nhiên, đây là nghĩa vụ được áp dụng sau khi Tòa án đã quyết định cho người bị kết án thử thách tại cộng đồng. Luật của Đức còn yêu cầu nghĩa vụ phải hợp lý và việc nộp tiền cho ngân sách không được cản trở việc bồi thường cho nạn nhân.

Cũng cần lưu ý rằng theo Điều 56 Bộ luật Hình sự Đức, việc hoãn chấp hành hình phạt tù chỉ áp dụng với mức án đến 1 năm, và tối đa 2 năm trong trường hợp đặc biệt. Kinh nghiệm của Đức vì vậy chỉ nên tham khảo ở khía cạnh thiết kế nghĩa vụ tài chính, chứ không phải ở ngưỡng mức án.

Trong khi đó, Pháp cho phép Tòa án áp dụng án tù treo kèm thử thách đối với người bị kết án phạt tù không quá 5 năm trong trường hợp thông thường. Trong thời gian thử thách, người được hưởng án treo có thể phải tuân thủ các nghĩa vụ do Tòa án đặt ra, trong đó có nghĩa vụ bồi thường, sửa chữa thiệt hại hoặc thực hiện một số nghĩa vụ tài chính theo luật định.

Điểm chung của những mô hình này là Tòa án quyết định khả năng cải tạo tại cộng đồng trước rồi mới xác định nghĩa vụ tài chính. Người bị kết án không dùng tiền để "mua" án treo. Họ được hưởng án treo vì không cần bị cách ly và phải nộp tiền như một phần trách nhiệm trong thời gian thử thách. Kinh nghiệm này gợi mở cho Việt Nam một cách thiết kế chính sách vừa nhân đạo vừa chặt chẽ.

Ở đây tôi cho rằng pháp luật cần tách rõ hai bước. Trước hết, Tòa án phải kết luận độc lập rằng người bị kết án không cần bị cách ly dựa trên hành vi, nhân thân, mức độ khắc phục hậu quả và nguy cơ tái phạm. Sau đó mới xác định nghĩa vụ tài chính theo thu nhập, tài sản và hoàn cảnh gia đình. Tiếp theo, tiền bồi thường cho người bị hại phải được ưu tiên trước khoản nộp vào ngân sách để được hưởng án treo. Bản án phải giải thích rõ căn cứ cho hưởng án treo và cách xác định số tiền để Viện kiểm sát, luật sư và xã hội có thể kiểm tra.

Cũng cần xác định những trường hợp không được áp dụng, nhất là người phạm tội có tổ chức, dùng bạo lực nghiêm trọng, tái phạm nguy hiểm hoặc xâm hại người yếu thế. Mức án không quá 5 năm không thể tự động xóa đi tính chất nguy hiểm của hành vi.

Mở rộng án treo là đề xuất tạo thêm cơ hội sửa sai và giảm việc sử dụng hình phạt tù khi không cần thiết. Nhưng giá trị của chính sách không nằm ở số tiền thu được mà ở khả năng lựa chọn đúng người để cải tạo tại cộng đồng.

Với tiêu chí rõ ràng, đề xuất này có thể trở thành một bước tiến của chính sách hình sự nhân đạo. Điều pháp luật cần đạt được là người đáng được cải tạo tại cộng đồng có cơ hội sửa sai và người nguy hiểm vẫn bị cách ly.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!