Loại quả mọng dân dã ở Việt Nam chứa nhiều hợp chất có lợi cho đường ruột

Dâu tằm từ lâu được sử dụng làm thực phẩm tại nhiều quốc gia. Những năm gần đây, loại cây này còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhờ chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học như polyphenol và polysaccharid.

Một nhóm nghiên cứu có sự tham gia của các nhà khoa học tại Đại học Y khoa Wroclaw, Ba Lan, đã tổng hợp những bằng chứng hiện có nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa các hợp chất trong dâu tằm, hệ vi sinh vật đường ruột và sức khỏe chuyển hóa.

Làm tăng các chất có lợi cho đường ruột 

Theo TS Anna Prescha, giáo sư Khoa Dinh dưỡng và Thực phẩm học thuộc Đại học Y khoa Wroclaw, dâu tằm được nghiên cứu do chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học, trong đó có polyphenol và polysaccharid. Một số hợp chất trong nhóm này có khả năng tương tác với hệ vi sinh vật đường ruột.

Hệ vi sinh đường ruột gồm hàng nghìn tỷ vi sinh vật sinh sống trong đường tiêu hóa. Chúng tham gia tiêu hóa thức ăn, duy trì môi trường đường ruột và tạo ra các chất chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến nhiều hoạt động của cơ thể.

Phần lớn nghiên cứu hiện nay tập trung vào dâu tằm trắng Morus alba. Dâu tằm đen Morus nigra, đặc biệt là phần quả, cũng được khảo sát trong một số nghiên cứu tiền lâm sàng.

Thành phần hoạt tính sinh học có sự khác biệt giữa từng bộ phận của cây. Lá dâu chứa polyphenol, polysaccharid và 1-deoxynojirimycin hay DNJ, một hợp chất được nghiên cứu về khả năng tác động đến quá trình tiêu hóa carbohydrate. Trong khi đó, quả dâu tằm đen chứa nhiều anthocyanin, polysaccharid và các hợp chất phenolic khác.

Khi tổng hợp các công trình đã công bố, nhóm nghiên cứu nhận thấy một số chế phẩm từ lá và quả dâu tằm có thể làm thay đổi số lượng và hoạt động của một số nhóm vi khuẩn đường ruột. 

Một số thí nghiệm ghi nhận sự gia tăng của các vi khuẩn có lợi, đồng thời tăng sản xuất acetate, propionate và butyrate. Đây là các axit béo chuỗi ngắn được tạo ra khi vi khuẩn đường ruột lên men những thành phần thức ăn không được cơ thể tiêu hóa hoàn toàn. 

Các chất này tham gia cung cấp năng lượng cho tế bào niêm mạc đại tràng, hỗ trợ duy trì hàng rào bảo vệ đường ruột và tham gia một số cơ chế điều hòa chuyển hóa.

Trong một số nghiên cứu trên động vật, sự thay đổi của hệ vi sinh sau khi sử dụng chế phẩm từ dâu tằm xuất hiện cùng với cải thiện một số chỉ số liên quan đến chuyển hóa glucose và lipid.

Cách chế biến có thể tạo ra khác biệt

Theo nhóm nghiên cứu, tác động của các chế phẩm từ dâu tằm không giống nhau mà phụ thuộc vào thành phần hóa học và phương pháp xử lý nguyên liệu.

Các quá trình như sấy khô, lên men hay chiết xuất có thể làm thay đổi hàm lượng cũng như tỷ lệ giữa các hợp chất hoạt tính sinh học. 

Sự khác biệt này được ghi nhận trong các nghiên cứu về polysaccharid. Với quả dâu tằm đen, polysaccharid thu được bằng những phương pháp chiết xuất khác nhau có sự khác biệt về cấu trúc và khả năng được vi khuẩn đường ruột sử dụng.

Một số phân đoạn polysaccharid thu được bằng phương pháp chiết xuất với nước và xử lý bằng enzyme pectate lyase cho thấy tiềm năng prebiotic cao hơn trong các thí nghiệm. 

Prebiotic là những thành phần được một số vi sinh vật trong cơ thể sử dụng có chọn lọc, qua đó có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe.

Các nghiên cứu đối với polysaccharid trong lá dâu cũng ghi nhận kết quả tương tự. Những đặc điểm như khối lượng phân tử và thành phần đường đơn có thể ảnh hưởng đến nhóm vi khuẩn sử dụng chúng, đồng thời tác động đến loại và lượng axit béo chuỗi ngắn được tạo ra.

Một số nghiên cứu trên động vật còn ghi nhận sự khác biệt khi các hợp chất được sử dụng kết hợp. 

Trong một thí nghiệm trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo, chế phẩm từ quả dâu tằm trắng chứa cả polyphenol và polysaccharid tạo ra những thay đổi ở hệ vi sinh đường ruột rõ hơn so với khi từng thành phần được sử dụng riêng. Một số chỉ số liên quan đến rối loạn chuyển hóa và sức khỏe đường ruột ở nhóm này cũng được cải thiện.

Các nhà khoa học tiếp tục chuyển hệ vi sinh từ những con chuột đã sử dụng chế phẩm kết hợp sang nhóm động vật khác. Nhóm tiếp nhận hệ vi sinh cũng ghi nhận cải thiện ở một số chỉ số chuyển hóa.

Chưa đủ bằng chứng về tác dụng ở người

Từ các kết quả hiện có, nhóm nghiên cứu cho rằng hoạt tính sinh học của dâu tằm có thể liên quan đến sự tương tác giữa nhiều hợp chất thay vì phụ thuộc vào một thành phần riêng lẻ.

Theo TS Anna Prescha, khi đánh giá tác động của dâu tằm, các nhà khoa học cần xem xét nhiều yếu tố như loài cây, bộ phận được sử dụng, thành phần và tỷ lệ các hợp chất cũng như phương pháp chế biến.

Điều này cũng có nghĩa kết quả thu được với một chế phẩm cụ thể không thể áp dụng cho tất cả sản phẩm từ dâu tằm. Sự khác biệt về nguyên liệu và quy trình xử lý có thể tạo ra các chế phẩm với đặc tính hóa học và hoạt tính sinh học khác nhau.

“Những thay đổi được quan sát ở động vật hoặc trong môi trường nuôi cấy chưa thể khẳng định sẽ xảy ra tương tự ở người. Ngay cả khi một chế phẩm làm thay đổi thành phần hệ vi sinh đường ruột, điều đó cũng chưa đồng nghĩa với việc những thay đổi này sẽ tạo ra lợi ích sức khỏe có ý nghĩa”, TS Prescha nhận định.

Để làm rõ vấn đề, các nhà khoa học cho rằng cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chế phẩm được tiêu chuẩn hóa và xác định rõ thành phần hóa học.

Các nghiên cứu trong tương lai cần đánh giá loại chế phẩm nào có khả năng tác động đến hệ vi sinh đường ruột ở người, mức độ thay đổi, tính ổn định của tác động giữa các nhóm đối tượng và mối liên hệ với những chỉ số sức khỏe cụ thể.