Hành trình tri ân chưa kết thúc khi liệt sĩ chưa được trả lại tên

Tại hội thảo “Đưa Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng vào cuộc sống” ngày 26/8, nhiều đại biểu đề nghị đẩy nhanh việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong bối cảnh nhân chứng, đồng đội và thân nhân trực hệ ngày càng ít.

Các ý kiến cho rằng cần kết hợp công nghệ giám định ADN với hồ sơ quân nhân, thông tin đơn vị, lời kể nhân chứng, địa bàn chiến đấu, di vật và các nguồn tư liệu lịch sử khác. Quá trình xác định danh tính phải được tiến hành khẩn trương nhưng bảo đảm chính xác.

“Trả lại tên cho liệt sĩ là mục tiêu pháp lý và nhân văn”

Anh hùng Lao động Trần Hồng Quảng, thương binh hạng 1/4, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp của thương binh và người khuyết tật Việt Nam, cho rằng xác định danh tính liệt sĩ là vấn đề đặc biệt cấp thiết mà thân nhân và xã hội đã chờ đợi quá lâu.

Theo ông, nếu không hành động quyết liệt hơn, có thể đến lúc không còn nhân chứng để hỏi, không còn người xác nhận và không còn cơ hội tìm lại tên cho những người đã hy sinh. Cha mẹ liệt sĩ, đồng đội và những người chỉ huy trực tiếp năm xưa đều đã cao tuổi, nhiều người đã qua đời.

Ông Quảng cho rằng xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn là trách nhiệm của Nhà nước đối với người đã hy sinh. Trong quá trình này, ADN là công cụ khoa học quan trọng nhưng không thể là con đường duy nhất.

Sau hơn nửa thế kỷ, việc giám định có thể gặp khó khăn do hài cốt phân hủy, điều kiện chiến trường và môi trường chôn cất. Thân nhân trực hệ có khả năng đối chiếu ADN cũng có thể không còn.

Vì vậy, ông đề nghị kết hợp khoa học, công nghệ với chứng cứ lịch sử, hồ sơ quân nhân, hồ sơ đơn vị, thông tin nhân chứng, địa bàn chiến đấu, di vật và các nguồn tư liệu liên quan để xây dựng cơ chế xác định danh tính toàn diện hơn.

Theo ông Quảng, tìm kiếm hài cốt là đưa liệt sĩ trở về, xác định danh tính là trả lại tên, còn công nhận liệt sĩ là sự ghi nhận của Tổ quốc đối với sự hy sinh. Ba việc này cần được tiến hành đồng thời.

“Chúng ta không thể chỉ dừng lại ở việc đưa một bộ hài cốt về nghĩa trang. Nếu chưa biết tên người đó là ai thì hành trình tri ân vẫn chưa kết thúc”, ông nói.

Ông đề xuất đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian xác minh; quy định rõ trách nhiệm cung cấp, đối chiếu thông tin của đơn vị, địa phương và cơ quan lưu trữ. Lời kể của cựu chiến binh, cán bộ chỉ huy và đồng đội còn sống cần được ghi âm, ghi hình, số hóa trước khi quá muộn.

“Bằng mọi cách phải trả lại tên cho các anh, chị”

Ông Nguyễn Tiến Đạo, Phó vụ trưởng Vụ Tổ chức phi chính phủ, Bộ Nội vụ, cho biết Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai với mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu giám định ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu gene.

Đến nay, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập 1.863 hài cốt liệt sĩ. Ông cho rằng đằng sau mỗi con số là một con người, mỗi bộ hài cốt là một gia đình và mỗi cái tên được tìm lại gắn với sự chờ đợi có khi kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Chiến dịch cần được nhìn nhận như biểu hiện của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời thể hiện thông điệp đất nước không quên những người đã hy sinh.

“Bằng mọi cách phải trả lại tên cho các anh, chị đã chiến đấu, hy sinh cho đất nước”, ông Đạo nói.

Ông cũng cho biết Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng đã điều chỉnh điều kiện xem xét, công nhận đối tượng theo hướng xác nhận đúng và không bỏ sót liệt sĩ, thương binh cùng các nhóm người có công khác.

Cuộc chạy đua với thời gian

Trung tướng Trần Bá Thiều, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Chính trị, Bộ Công an, nhận định việc xác định danh tính liệt sĩ đang là một cuộc chạy đua với thời gian.

Theo số liệu ông nêu, cả nước còn gần 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính. Đến thời điểm ban hành Chỉ thị số 45 ngày 8/7/2026, cơ quan chức năng đã lấy mẫu ADN tại 35.925 phần mộ chưa rõ danh tính và thu nhận 93.464 mẫu ADN thân nhân, trong đó hơn 53.000 mẫu được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu.

Ông Thiều cho rằng công nghệ hiện nay cho phép thực hiện những việc mà nhiều thập kỷ trước chưa thể làm được. Tuy nhiên, mẫu đối chiếu cần được lấy từ thân nhân còn sống, trong khi thế hệ cha mẹ, anh chị em ruột của liệt sĩ ngày càng ít đi.

“Mỗi năm chậm trễ là một số cơ hội đối chiếu vĩnh viễn mất đi”, ông nói và cho rằng tiến độ trong nhiệm vụ này không chỉ là chỉ tiêu hành chính.

Dù vậy, ông lưu ý việc đẩy nhanh tiến độ không được đánh đổi bằng độ chính xác. Quá trình xác định danh tính cần chuẩn hóa giám định, đối chiếu nhiều nguồn và thông tin rõ cho thân nhân về mức độ tin cậy của từng kết luận.