Đại học công dùng AI tính lương, trả trăm triệu đồng mỗi tháng giữ người

Phát biểu tham luận tại hội thảo "Nâng cao hiệu quả công tác quản lý công chức theo vị trí việc làm" do Bộ Nội vụ tổ chức mới đây, PGS.TS Hoàng Khắc Lịch, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhìn nhận, thực trạng "chảy máu chất xám" đang diễn ra mạnh mẽ. Nhiều giảng viên học ở nước ngoài về chỉ một thời gian ngắn đã dịch chuyển sang khu vực tư nhân hoặc các trường quốc tế do cơ chế thu nhập hấp dẫn hơn.

Theo ông Lịch, dưới góc độ kinh tế học, nếu một khu vực có áp lực công việc cao nhưng thu nhập thấp, người lao động tất yếu sẽ tìm đến nơi có thu nhập tốt hơn.

"Nếu khu vực công đang tìm cách cắt giảm lao động để nâng cao hiệu suất nhưng không đi kèm thu nhập, dứt khoát những người giỏi sẽ dịch chuyển hết về khu vực tư", vị Phó Hiệu trưởng nhấn mạnh.

Để giải bài toán này, Trường Đại học Kinh tế đã thực hiện "kiến trúc lại" toàn bộ hệ thống quản trị nhân sự, trong đó điểm nhấn là ứng dụng công nghệ và thay đổi hoàn toàn cơ chế trả lương.

Định lượng công việc bằng AI, chấm dứt "cào bằng"

Điểm vướng mắc lớn nhất trong quản trị nhân sự nhà nước là bản mô tả công việc (JD) thường mang tính "tĩnh", liệt kê chung chung trên giấy và phụ thuộc vào kỹ năng viết của chuyên viên nhân sự. Điều này dẫn đến việc không thể xác định chính xác năng lực, yêu cầu của từng vị trí để xếp ngạch bậc lương phù hợp. Hơn nữa, trên thực tế, một người có thể kiêm nhiệm nhiều đầu việc khác nhau.

Để giải quyết, nhà trường đưa Trí tuệ nhân tạo (AI) vào quá trình định giá vị trí việc làm. Thay vì để con người đánh giá cảm tính, AI sẽ đọc các bản mô tả công việc và "chấm điểm" dựa trên các động từ. Ví dụ, những từ mang tính chất quản lý như "lãnh đạo", "chỉ đạo" sẽ có điểm số cao hơn những từ mang tính thực thi như "thực hiện", "phối hợp". Từ kết quả chấm điểm của AI, hệ thống tự động xếp hạng vị trí nào có thứ bậc cao hơn. Sau đó, hội đồng chuyên gia mới vào rà soát lại để đưa ra kết quả thống nhất.

Đặc biệt, trường xây dựng quỹ ngân sách riêng để "trải thảm đỏ" giữ chân chuyên gia. Các nhà khoa học xuất sắc lọt vào danh sách này được cam kết thu nhập tối thiểu từ 50-100 triệu đồng/tháng tùy nhóm. Với các nhân tài từ top 200 trường đại học thế giới, trường sẵn sàng "tạm ứng niềm tin", trả lương cao ngay từ ngày đầu. Nhờ đó, trường đã thu hút ngược trở lại nhiều chuyên gia từ khối tư nhân và quốc tế.

Không thể phá vỡ hoàn toàn hệ thống của nhà nước, Trường Đại học Kinh tế áp dụng mô hình "lai" kết hợp giữa lương ngạch bậc và hệ thống 3P. Cụ thể, P0 là phần lương cơ bản giữ nguyên theo quy định. P1 là lương trả theo vị trí việc làm. Ông Lịch cho biết, nguyên tắc của P1 là vị trí cao phải có mức lương cao hơn, không có chuyện "trưởng phòng nhận lương thấp hơn chuyên viên". Điều này đảm bảo quyền uy và trách nhiệm trong việc giao việc.

P2 là phần lương trả theo năng suất và hiệu quả (KPI/OKR), được đánh giá qua phần mềm. Tuy nhiên, để tránh tình trạng cào bằng trong cùng một nhóm, trường chia nhỏ các thang điểm. Ví dụ, thay vì chỉ có nhóm "Hoàn thành xuất sắc", trường chia thành A1, A2, A3. Người đạt 70 điểm và 90 điểm không thể nhận mức lương bằng nhau dù cùng nằm trong nhóm "Hoàn thành tốt".

Cuối cùng, P3 là tiền thưởng cuối năm, chiếm 10% quỹ lương. Phần này không chia đều mà chỉ dành để ghi nhận những cá nhân có đóng góp quan trọng, mang lại những cải tiến sáng tạo và giá trị gia tăng lớn cho đơn vị.

Đối với đội ngũ giảng viên, do đặc thù công việc cần thời gian dài để ra sản phẩm (như bài báo khoa học), trường áp dụng chu kỳ đánh giá 6 tháng một lần. Kết quả của 6 tháng trước sẽ là căn cứ để ấn định mức lương cho 6 tháng tiếp theo, tạo sự ổn định tâm lý và động lực để họ tiếp tục cống hiến.

Lương trăm triệu được trả bằng... niềm tin tạm ứng

Nhờ áp dụng cơ chế đánh giá linh hoạt, số lượng người đạt mức thu nhập cao nhất (nhóm A1) tại trường đã tăng từ 3 người lên gần 30 người. Tuy nhiên, khi nhóm xuất sắc này hình thành, họ lại đứng trước sự chèo kéo từ các trường tư nhân.

Để giữ chân và thu hút thêm nhân tài, trường mạnh dạn ban hành quy định "Đầu tư, phát triển và bồi dưỡng nhà khoa học xuất sắc" với các luồng ngân sách riêng biệt. Những cá nhân đăng ký và lọt vào danh sách này được cam kết mức thu nhập rất cao: Nhóm A tối thiểu 100 triệu đồng/tháng; Nhóm B tối thiểu 80 triệu đồng/tháng; và Nhóm C (dành cho các nhà khoa học trẻ dưới 35 tuổi) tối thiểu 50 triệu đồng/tháng.

Đặc biệt, đối với những chuyên gia xuất thân từ top 200 trường đại học hàng đầu thế giới, nhà trường sẵn sàng "tạm ứng niềm tin" bằng cách xếp họ ngay vào nhóm lương cao (nhóm A) khi mới về trường làm việc.

"Với cơ chế thu nhập này, chúng tôi đã thu hút ngược trở lại rất nhiều người tài từ khối tư nhân và quốc tế, trong đó có cả những chuyên gia nước ngoài và những nhà khoa học người Việt lọt top 2% thế giới", PGS.TS Hoàng Khắc Lịch diễn giải.

"Truy vết" công việc bằng dữ liệu

Tán thưởng mô hình của ĐH Kinh tế, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Trương Hải Long đánh giá đây là hướng đi đúng đắn, nhưng cũng thừa nhận thách thức lớn khi nhân rộng mô hình này sang khối cơ quan hành chính nhà nước.

Theo Thứ trưởng Long, các đơn vị sự nghiệp như trường đại học có lợi thế tự chủ nguồn thu nên linh hoạt hơn. Trong khi đó, khối hành chính nhà nước bị bó buộc bởi ngân sách cấp cứng hàng năm.

Dù vậy, người quản lý vẫn phải tìm cách áp dụng triết lý trả lương theo hiệu suất. Thứ trưởng chỉ ra một hệ lụy thực tế: "Cứ mỗi lần nhà nước tăng lương cơ sở thì giá cả xung quanh lại tăng theo". Do đó, thay vì liên tục tăng lương cơ sở, giải pháp đột phá là giữ nguyên tổng ngân sách (hoặc giữ lương cơ bản ở một tỷ lệ nhất định), phần tiền còn lại sẽ được chia ra để trả theo vị trí, năng suất thực tế và tiền thưởng.

Để hệ thống lương mới vận hành khách quan, Thứ trưởng Long nhấn mạnh yêu cầu bắt buộc về công nghệ. Không thể quản lý dựa trên các văn bản mô tả chung chung của các Bộ, ngành, mà phải quản trị bằng đầu ra thực tế.

Đây cũng là tinh thần chỉ đạo gắt gao của Thủ tướng Chính phủ: mọi công việc của công chức đều phải được theo dõi, đánh giá tiến độ và "truy vết" trên hệ thống điện tử.

"Từ nền tảng dữ liệu đo lường khối lượng đầu vào - đầu ra, chúng ta mới đánh giá được hiệu năng của từng người và xây dựng được bộ tiêu chuẩn thống nhất, chấm dứt cảnh mỗi nơi làm một kiểu", Thứ trưởng Bộ Nội vụ khẳng định.

Việc ứng dụng công cụ số không chỉ là mệnh lệnh hành chính, mà là điều kiện tiên quyết để cuộc cách mạng về lương trong khu vực công thực sự đi vào thực chất.