Phản biện về cách đồng nhất nicotine với rủi ro nghiêm trọng

Hiểu đúng về tác động xã hội của nicotine

Theo khoa học, nicotine là một chất có trong tự nhiên, được tìm thấy phần lớn trong cây thuốc lá và có tính gây nghiện.

Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra nicotine không gây ra các bệnh lý nghiêm trọng liên quan đến hút thuốc lá như ung thư, bệnh phổi, tim mạch, đột quỵ.

Gánh nặng y tế do hút thuốc chủ yếu xuất phát từ việc người hút thuốc mỗi ngày rít hàng nghìn chất hóa học độc hại sinh ra trong quá trình đốt cháy thuốc lá. Những sản phẩm lậu không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn mức độ độc hại cao hơn nhiều lần so với sản phẩm hợp pháp do không được kiểm soát về thành phần, chất lượng.

So với các chất gây nghiện phổ biến khác như rượu (ethanol), tác động của nicotine đối với đời sống xã hội cũng là một khía cạnh được đưa ra thảo luận. Bằng chứng khoa học cho thấy, nicotine không gắn liền với các biểu hiện suy giảm hay mất kiểm soát hành vi ở người sử dụng, không gây ngộ độc hay làm suy yếu chức năng như các loại chất gây nghiện khác như rượu và ma túy.

Trả lời phỏng vấn The Guardian, BS. Chris Hawkey, chuyên gia tiêu hóa Anh quốc, cho biết, tác hại của rượu nghiêm trọng hơn thuốc lá do không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn kéo theo các hệ lụy trực tiếp đối với gia đình, các mối quan hệ xã hội và trật tự cộng đồng.

Nhận diện đầy đủ tác động khoa học của nicotine bên cạnh đặc tính gây nghiện

Trước những quan điểm khác nhau về nicotine, vấn đề này cũng được đưa ra thảo luận trong quá trình xây dựng chính sách tại Việt Nam.

Tại hội nghị “Phản biện xã hội, tham vấn, góp ý hồ sơ chính sách và hồ sơ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL)” do Bộ Y tế tổ chức tại TP. HCM vào ngày 13/1 , bà Phan Thị Hải – Phó giám đốc chuyên trách Quỹ PCTHTL đã chỉ ra vấn đề đáng lo ngại là tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc còn cao. Một trong những nguyên nhân chính là tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ thuốc lá tại Việt Nam còn thấp.

Đại biểu Quốc hội Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) cho rằng cần xem xét liệu các biện pháp cấm đoán hiện nay có thực sự giúp thay đổi nhận thức và hành vi của người sử dụng để họ bỏ thuốc hay không, đồng thời đề xuất nghiên cứu đầy đủ hơn về nicotine nhằm hoàn thiện chính sách theo hướng hiệu quả và thực tiễn hơn.

Theo tổ chức chống thuốc lá nổi tiếng ở Mỹ Truth Initiative, việc sử dụng nicotine trong ngắn hạn có thể mang lại một số tác dụng tích cực như cải thiện sự chú ý, khả năng tập trung, trí nhớ và tốc độ xử lý thông tin, giảm cảm giác buồn ngủ hoặc mệt mỏi.

Với các tác động tích cực của nicotine khi có kiểm soát, các liệu pháp thay thế nicotine (NRT) như miếng dán nicotine, xịt nicotine, kẹo gum nicotine… đã được phát triển rộng rãi và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công nhận để hỗ trợ cai thuốc lá và đưa vào danh sách thuốc thiết yếu từ năm 2021, cấp phép sử dụng cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Tuy nhiên, người hút thuốc không chỉ phụ thuộc vào nicotine mà còn nghiện cả hành vi hút như một thói quen khó từ bỏ. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng cần đồng thời kiểm soát và cân bằng cả 2 yếu tố: sự phụ thuộc vào nicotine và thói quen hành vi. Trên cơ sở đó, một số quốc gia đã đưa sản phẩm mô phỏng hành vi hút nhưng hoạt động theo cơ chế không đốt cháy, như một công cụ hỗ trợ giảm tác hại, kết hợp với các biện pháp y tế khác.

Chẳn hạn, từ năm 2023, Chính phủ Anh đã triển khai chương trình “Swap to Stop” với mục tiêu hỗ trợ người hút thuốc chuyển sang các sản phẩm thuốc lá không khói như giải pháp ít rủi ro hơn trước khi tiến tới cai hoàn toàn. Chương trình này kết hợp nhiều hình thức, bao gồm ưu đãi tài chính dưới dạng phiếu mua hàng và cung cấp miễn phí các sản phẩm không đốt cháy cho người dùng.

Mặc dù nicotine gây nghiện và cần được quản lý, song chính khói thuốc mới là thủ phạm chính gây nhiều bệnh lý liên quan thuốc lá. Vì vậy, không ít quốc gia cũng đã lựa chọn cách tiếp cận cân bằng hơn, kết hợp kiểm soát nicotine, loại bỏ khói thuốc lá thông qua can thiệp hành vi và áp dụng các giải pháp giảm tác hại nhằm hỗ trợ người hút thuốc chuyển đổi và tiến tới bỏ thuốc.

Trong bối cảnh Việt Nam đang xem xét sửa đổi Luật Phòng chống tác hại thuốc lá, việc đánh giá nicotine dựa trên bằng chứng khoa học và mức độ rủi ro thực tế, theo giới chuyên gia, sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng chính sách hiệu quả và phù hợp với thực tiễn.