Nghịch lý nhà máy điện rác “đói rác” ở nhiều quốc gia

Lượng rác thải gia tăng trong khi quỹ đất chôn lấp ngày càng thu hẹp đang khiến nhiều quốc gia chuyển hướng sang xử lý rác bằng phương pháp đốt phát điện. Xu hướng này kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của các dự án nhà máy điện rác trên toàn cầu. 

Cuộc đua biến rác thành điện trên toàn cầu

Trong nhiều thập kỷ qua, Thụy Điển thường được nhắc tới như một hình mẫu tiêu biểu về quản lý rác thải hiện đại, khi gần như toàn bộ rác được tái chế hoặc thu hồi năng lượng thay vì chôn lấp.

Tại nhà máy của Tekniska Verken ở thành phố Linköping (Thụy Điển), rác thải sinh hoạt đang được "tái sinh" thành năng lượng phục vụ đời sống đô thị. Đây là một trong 34 nhà máy điện rác của Thụy Điển, nơi chất thải được sử dụng thay thế than đá và khí đốt để sản xuất điện và nhiệt.

The New York Times mô tả bên trong nhà máy với hình ảnh cần cẩu cơ khí khổng lồ liên tục gắp từng tấn rác, đưa xuống lò đốt vận hành ở nhiệt độ khoảng 800 độ C. Quá trình này diễn ra liên tục, vừa giúp giảm áp lực chôn lấp, vừa hạn chế phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Theo Tekniska Verken, hệ thống đốt rác của họ giúp tránh phát thải hàng trăm nghìn tấn CO2 mỗi năm. "Chúng tôi không coi đó là chất thải, mà là nguồn năng lượng", đại diện doanh nghiệp nhấn mạnh.

Hiện rác thải đang góp phần quan trọng trong hệ thống sưởi ấm và cung cấp điện tại Thụy Điển, được xem như một giải pháp chuyển tiếp trong lộ trình giảm phát thải và chuyển đổi sang năng lượng sạch.

Thực tế, từ những năm 1990, quốc gia này triển khai đồng bộ nhiều chính sách nhằm giảm phát sinh rác thải, nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất và thay đổi hành vi người tiêu dùng, đồng thời cắt giảm phát thải khí nhà kính.

Nhờ đó, tỷ lệ tái chế tăng mạnh, rác chôn lấp gần như bằng 0, dù mỗi người dân vẫn thải khoảng 467kg rác mỗi năm. Hiện gần một nửa rác sinh hoạt được chuyển thành năng lượng, góp phần đưa Thụy Điển tiến gần mục tiêu “không rác thải”.

Việc sử dụng các nhà máy đốt rác phát điện như một giải pháp xử lý chất thải đang gia tăng trên phạm vi toàn cầu trong những thập kỷ gần đây, trong bối cảnh nhiều quốc gia tìm cách giảm phụ thuộc vào bãi chôn lấp và tận dụng năng lượng từ phần rác không thể tái chế.

Theo Shunwaste, hiện có hơn 2.000 nhà máy điện rác đang hoạt động trên thế giới, tập trung chủ yếu tại châu Âu, nơi các quốc gia như Thụy Điển, Đan Mạch và Đức coi đây là trụ cột trong chiến lược quản lý rác thải bền vững. Tại châu Á, Nhật Bản và Trung Quốc cũng phát triển mạnh mô hình này nhằm đáp ứng áp lực đô thị hóa và lượng rác thải ngày càng lớn.

Đáng chú ý, Trung Quốc trong những năm gần đây đã đẩy mạnh xây dựng các nhà máy điện rác với quy mô rất lớn trên toàn quốc. Nhiều địa phương đồng loạt phê duyệt và triển khai hàng loạt dự án đốt rác phát điện như một phần trong chiến lược xử lý chất thải đô thị và mở rộng hạ tầng môi trường.

Theo SCMP, đây là ngành được kỳ vọng phát triển mạnh, hướng tới mục tiêu đưa Trung Quốc trở thành quốc gia có công suất xử lý rác lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, tốc độ tăng công suất diễn ra rất nhanh, thậm chí vượt xa dự báo ban đầu.

Trung Quốc đã chứng kiến ​​sự tăng trưởng bùng nổ của các nhà máy đốt rác thải thành năng lượng, với số lượng tăng từ 122 nhà máy vào năm 2012 lên 428 nhà máy vào năm 2019, và sau đó tăng gấp đôi lên 1.010 nhà máy vào năm 2023.

Theo Sina, đến tháng 10/2024, số lượng nhà máy đốt rác Trung Quốc đã chiếm khoảng 60% tổng công suất xử lý toàn cầu, vượt xa tổng số của Mỹ, Nhật Bản và Liên minh châu Âu cộng lại.

Giới chuyên gia cho rằng việc phát triển điện rác ở quốc gia này được thúc đẩy mạnh nhờ tốc độ triển khai nhanh, khi một nhà máy có thể xây dựng trong chưa đến hai năm, trong khi các giải pháp như phân loại rác cần thời gian dài hơn để triển khai đồng bộ.

Financial Times dẫn số liệu từ Wuhu Ecology cho biết, đến năm 2022, ngành điện rác Trung Quốc có công suất xử lý khoảng 333 triệu tấn chất thải mỗi năm, vượt lượng rác sinh hoạt được thu gom cùng kỳ. Công suất đốt rác hiện cũng đã lên tới hơn 1,1 triệu tấn/ngày và vẫn tiếp tục tăng, phản ánh tốc độ mở rộng nhanh của lĩnh vực này.

Khi điện rác "bùng nổ" và bài toán nguồn nguyên liệu bắt đầu lộ diện

Ngành điện rác tại Trung Quốc đang bước vào giai đoạn phát triển nóng với hàng loạt nhà máy được xây dựng trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, phía sau tốc độ mở rộng này là những thách thức ngày càng rõ nét trong vận hành thực tế.

Các dữ liệu từ các viện nghiên cứu, phân tích của giới chuyên gia và trao đổi với Financial Times cho thấy nhiều nhà máy đốt rác tại Trung Quốc đang đối mặt với tình trạng dư thừa công suất.

Một số nhà máy cho biết có những lò đốt gần như không hoạt động trong phần lớn thời gian trong năm. Trong khi đó, một số đơn vị khác đã phải tìm thêm nguồn rác thay thế, như chất thải từ công trình xây dựng hoặc rác thải do chính quyền địa phương thu gom, để duy trì vận hành.

Đại diện một nhà máy tại tỉnh An Huy (Trung Quốc) cho biết việc giảm lượng rác đầu vào đang ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Một số nhà vận hành nhà máy điện rác tại Trung Quốc đang phải tìm thêm nguồn chất thải để duy trì hoạt động, thậm chí chấp nhận chi phí cao cho các công ty quản lý bất động sản hoặc khai thác rác từ các bãi chôn lấp.

Tại thành phố Thạch Gia Trang (tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc), đại diện một nhà máy cho biết cơ sở này có 3 lò đốt nhưng 1 lò phải dừng hoạt động quanh năm do thiếu rác đầu vào. Nhà máy có công suất xử lý khoảng 330.000 tấn rác mỗi năm nhưng thực tế chỉ đốt khoảng 290.000 tấn.

Đơn vị này cho rằng tình trạng thiếu hụt xuất phát từ sự suy giảm dân số và tăng trưởng kinh tế chậm lại. "Khi dân số giảm, lượng rác cũng tự nhiên giảm theo. Trước đây đã ít lợi nhuận, nay còn thua lỗ kéo dài", đại diện nhà máy nói.

Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc cho biết nước này hiện có 1.033 nhà máy điện rác. Cơ quan này nhận định quy mô và số lượng nhà máy điện rác đã bước vào giai đoạn bão hòa, tốc độ phát triển mới đang chậm lại.

Một số nhà máy cho biết lượng rác thải giảm, một phần nhờ các quy định phân loại rác sinh hoạt được áp dụng từ năm 2017, đang cho thấy những chuyển biến trong việc xử lý rác tại Trung Quốc, thậm chí góp phần giúp quốc gia này tiến gần hơn đến mục tiêu kiểm soát ô nhiễm rác thải.

Dù đã đạt và vượt mục tiêu xử lý rác của kế hoạch 5 năm sớm hơn dự kiến, việc xây thêm nhà máy vẫn tiếp tục diễn ra ở nhiều địa phương. Đến năm 2024, tổng công suất đốt rác của Trung Quốc đã lên khoảng 1,17 triệu tấn/ngày.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân chính là mô hình hợp tác công tư (PPP) trong các dự án điện rác vẫn "khá hấp dẫn" đối với chính quyền địa phương. Điều này khiến nhiều nơi tiếp tục phê duyệt thêm nhà máy mới, trong khi nhu cầu xử lý rác thực tế không tăng tương ứng.

Ngoài Trung Quốc, một số quốc gia và khu vực cũng đang gặp tình trạng thiếu rác để vận hành nhà máy điện rác hoặc sử dụng chưa hết công suất, chủ yếu do rác thải giảm nhờ phân loại tốt hơn và chính sách giảm rác tại nguồn.

Điển hình là một số nước châu Âu như Thụy Điển, Đan Mạch, Hà Lan, nơi hệ thống quản lý rác hiệu quả khiến lượng rác đưa đi đốt giảm, thậm chí phải nhập thêm rác từ nước ngoài để duy trì hoạt động nhà máy.

Bên trong cuộc tái định hình ngành điện rác Trung Quốc

Tình trạng "thiếu rác" tại Trung Quốc thực chất phản ánh sự dư thừa công suất của các nhà máy đốt rác, bắt nguồn từ sự lệch pha giữa quy hoạch và nhu cầu thực tế. Quan niệm rằng vấn đề rác thải đã được giải quyết cũng khiến việc xử lý các bất cập mới trở nên khó khăn hơn, theo Dialogue Earth.

Những thách thức này diễn ra trong bối cảnh chính sách điện rác tại Trung Quốc đã thay đổi từ năm 2019, khi Bộ Tài chính định hướng giảm dần trợ cấp cho các nhà máy mới, buộc ngành phải chuyển sang cơ chế tự vận hành theo thị trường, chủ yếu dựa vào phí xử lý rác.

Trước đây, điện rác được xếp vào nhóm điện sinh khối và được hưởng trợ cấp từ trung ương. Tuy nhiên, từ sau năm 2020, các dự án mới phải phụ thuộc nhiều hơn vào ngân sách địa phương, và đến sau năm 2023, nhiều dự án gần như không còn được hỗ trợ từ trung ương.

Cùng với đó, việc siết chặt tiêu chuẩn môi trường cũng khiến một số nhà máy bị cắt giảm hỗ trợ nếu không đáp ứng yêu cầu phát thải hoặc vận hành kém hiệu quả. Trong khi đó, ngân sách địa phương ngày càng chịu áp lực lớn, khiến việc chi trả trợ cấp chậm trễ...

Ngoài ra, nguồn thu từ tín chỉ carbon cũng giảm mạnh khi từ năm 2024, điện rác không còn nằm trong nhóm được cấp tín chỉ CCER (tín chỉ giao dịch trên sàn tự nguyện Trung Quốc), làm giảm thêm một nguồn thu quan trọng của ngành.

Một số chuyên gia cho rằng nhận định “Trung Quốc thiếu rác để đốt” là không chính xác. Theo họ, vấn đề không phải thiếu rác mà là dư thừa nhà máy đốt rác.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh rằng việc tạo thêm rác để vận hành nhà máy sẽ đi ngược mục tiêu môi trường. Thay vào đó, cần ưu tiên giảm phát sinh rác, tái sử dụng và tái chế, chỉ xử lý phần còn lại. Trung Quốc không thể giải quyết vấn đề rác thải chỉ bằng cách "đốt nhiều hơn".

Trong báo cáo năm 2024, Everbright Environment - một trong những doanh nghiệp lớn trong ngành - cũng thừa nhận cần điều chỉnh chiến lược để thích ứng với sự mất cân đối giữa nguồn rác và công suất xử lý. Doanh nghiệp đang chuyển hướng từ rác sinh hoạt sang rác công nghiệp, đồng thời mở rộng khách hàng từ chính quyền sang doanh nghiệp và người dân.

Điều này cho thấy ngành điện rác không còn chỉ là nơi xử lý rác đơn thuần, mà đang phải tích hợp thêm các chức năng như cung cấp điện, nhiệt và dịch vụ môi trường. Đồng thời, ngành cũng cần tham gia sâu hơn vào khâu thu gom và vận chuyển rác, đặc biệt tại khu vực nông thôn, để thoát khỏi vòng luẩn quẩn hiện nay.

Trước áp lực thiếu rác đầu vào và xu hướng giảm phát thải, ngành điện rác tại Trung Quốc cũng đang chuyển hướng mạnh, theo Stdaily. Các nhà máy không còn chỉ tập trung đốt rác phát điện mà mở rộng sang xử lý bùn thải, rác công nghiệp, đồng thời tận dụng nhiệt, hơi nước để cung cấp năng lượng cho khu đô thị và doanh nghiệp lân cận.

Song song, nhiều cơ sở cũng phát triển thêm dịch vụ như tái chế vật liệu sau đốt, giáo dục môi trường, giao dịch tín chỉ carbon… Từ mô hình "xử lý rác”, ngành này đang dần trở thành một hệ sinh thái dịch vụ đô thị đa chức năng.