Phải để thế hệ trẻ thấy làm khoa học được ghi nhận xứng đáng

Ngày 18/5, tại Hà Nội, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức Lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược.

Sự kiện có chủ đề: “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Động lực chính của mô hình tăng trưởng mới”.

Động lực tăng trưởng mới

Thế giới đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh chiến lược mới, trong đó công nghệ trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, vị thế và mức độ tự chủ của mỗi quốc gia.

Những chuyển động lớn về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, năng lượng mới, công nghệ lượng tử hay sản xuất thông minh đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế toàn cầu, chuỗi cung ứng quốc tế và mô hình phát triển truyền thống.

Phát biểu khai mạc sự kiện, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh, trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không còn là lĩnh vực hỗ trợ phát triển mà là nền tảng của tăng trưởng nhanh và bền vững; là động lực nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng cuộc sống của nhân dân; là điều kiện để bảo đảm tự chủ, tự cường trong một thế giới biến động nhanh, phức tạp và khó dự báo.

"Đối với Việt Nam, Nghị quyết 57 đã đặt ra nhiệm vụ rất rõ ràng: muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình để trở thành nước phát triển, muốn xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và hội nhập hiệu quả, chúng ta không có con đường nào khác ngoài việc phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số", Bộ trưởng Bộ KH&CN chỉ rõ.

Hệ thống cơ chế, chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tiếp tục được hoàn thiện mạnh mẽ với 10 luật và 1 nghị quyết được ban hành.

Cùng với đó là 35 nghị định, 60 quyết định của Thủ tướng Chính phủ và 78 thông tư nhằm tháo gỡ các rào cản về nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ mới.

Hoạt động nghiên cứu khoa học tiếp tục phát triển cả về quy mô và chất lượng. Năm 2025, số lượng công bố khoa học quốc tế của Việt Nam đạt hơn 25.000 bài, tăng 13,48% so với năm 2024.

Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu của Việt Nam xếp hạng 44/139 quốc gia và nền kinh tế. Việt Nam đứng thứ 55 toàn cầu về hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.

Hạ tầng số quốc gia tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi hạ tầng 5G được mở rộng nhanh chóng. Các trung tâm dữ liệu, nền tảng điện toán đám mây và hạ tầng số dùng chung tiếp tục được đầu tư mạnh.

Chuyển đổi số quốc gia tiếp tục chuyển biến rõ nét với tỷ lệ hồ sơ dịch vụ công trực tuyến toàn trình tăng mạnh. Nhiều cơ sở dữ liệu quốc gia được đưa vào vận hành hiệu quả.

Tỷ lệ người dân sử dụng định danh điện tử, chữ ký số và thanh toán số ngày càng tăng. Kinh tế số hiện chiếm khoảng 14,02% GDP.

Trong lĩnh vực AI, Việt Nam xếp thứ 45 thế giới, tăng 10 bậc so với năm 2022. Công nghiệp công nghệ số đạt doanh thu khoảng 198 tỷ USD; xuất khẩu phần cứng, điện tử đạt khoảng 178 tỷ USD.

Những kết quả đó cho thấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện chất lượng sống của người dân.

Theo định hướng phát triển mới, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không còn chỉ là lĩnh vực hỗ trợ phát triển, mà đang trở thành nền tảng của tăng trưởng nhanh và bền vững.

Đây cũng là điều kiện để bảo đảm tự chủ, tự cường trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt.

Mũi nhọn công nghệ chiến lược

Điểm nhấn nổi bật của chương trình là Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược, nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 21/QĐ-TTg ngày 30/4 của Thủ tướng Chính phủ.

Các văn bản này liên quan đến Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia.

Theo đó, Việt Nam ưu tiên phát triển các công nghệ lõi, công nghệ nền tảng và sản phẩm chiến lược có khả năng tạo đột phá về tăng trưởng, năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ quốc gia trong giai đoạn mới.

Các lĩnh vực được ưu tiên gồm: AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật, công nghệ bán dẫn, blockchain, công nghệ sinh học thế hệ mới, công nghệ lượng tử, UAV và các nền tảng Make in Viet Nam.

Đây đều là những công nghệ có khả năng tác động sâu rộng tới nhiều ngành, lĩnh vực; đồng thời quyết định năng lực cạnh tranh, vị thế và mức độ tự chủ công nghệ của quốc gia trong dài hạn.

Cách tiếp cận mới trong triển khai công nghệ chiến lược là chuyển mạnh từ tư duy nghiên cứu phân tán sang cách tiếp cận theo “bài toán lớn quốc gia”.

Theo đó, các nhiệm vụ công nghệ chiến lược sẽ được xác định rõ mục tiêu đầu ra, chỉ tiêu kỹ thuật, sản phẩm cụ thể, địa chỉ ứng dụng và doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu.

Các nhiệm vụ này cũng gắn nghiên cứu với khả năng thương mại hóa và triển khai thực tiễn.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân thông tin, 42 chương trình KHCN quốc gia dự kiến sẽ được tổ chức lại theo hướng tinh gọn và phân tầng chức năng, thành 6 chương trình lớn, bao gồm:

- Các chương trình Nghiên cứu cơ bản.

- Các Chương trình KHCN quốc gia.

- Các chương trình triển khai công nghệ chiến lược quốc gia.

- Các chương trình Đổi mới sáng tạo quốc gia.

- Các chương trình Chuyển đổi số quốc gia.

- Các chương trình nâng cao tiềm lực KHCN, ĐMST và CĐS quốc gia.

"Trong sáu trụ cột này, phát triển công nghệ chiến lược quốc gia giữ vai trò đặc biệt quan trọng, nhằm tập trung nguồn lực giải quyết các bài toán công nghệ lớn có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực tự chủ công nghệ của đất nước.

Cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực có tác động lan tỏa lớn, đồng thời vẫn bảo đảm sự phát triển cân đối của hệ sinh thái KHCN ĐMST", Bộ trưởng Quân nhấn mạnh.

Khơi thông nguồn lực để khoa học công nghệ vươn mình

Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác khơi thông nguồn lực trong toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, bao gồm:

- Nguồn lực trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học và chuyên gia.

- Nguồn lực đầu tư và năng lực tổ chức của doanh nghiệp.

- Tiềm năng nghiên cứu, đào tạo của các viện nghiên cứu và trường đại học.

- Sức sáng tạo, tinh thần dấn thân của thế hệ trẻ Việt Nam.

"Các trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ trí thức khoa học tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong phát triển tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Chúng ta cần xây dựng môi trường học thuật trung thực, khai phóng, sáng tạo và hội nhập quốc tế mạnh mẽ hơn. Đồng thời, cần gắn kết chặt chẽ hơn giữa nghiên cứu, đào tạo và nhu cầu phát triển của doanh nghiệp, địa phương và quốc gia.

Đặc biệt, chúng ta cần khơi dậy mạnh mẽ sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ Việt Nam - những người sẽ quyết định vị thế công nghệ của đất nước trong tương lai.

Chúng ta phải để thế hệ trẻ thấy rằng theo đuổi khoa học là một con đường có ý nghĩa; rằng sáng tạo được tôn trọng; rằng người làm khoa học có cơ hội cống hiến, phát triển và được ghi nhận xứng đáng", Bộ trưởng Bộ KH&CN nhấn mạnh.

Nhanh chóng tháo gỡ điểm nghẽn tài chính cho khoa học công nghệ

Phát biểu chỉ đạo tại sự kiện, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng yêu cầu Bộ KH&CN phải đóng vai trò hạt nhân, phối hợp với các bộ, cơ quan, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Trọng tâm là tổ chức triển khai hiệu quả các nhiệm vụ phát triển danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược.

Cùng với đó, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học phải là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Các bộ, ngành được Thủ tướng Chính phủ giao nhiệm vụ cần nhanh chóng xây dựng các bài toán đặt hàng cho doanh nghiệp, viện, trường để phát triển công nghệ và sản phẩm công nghệ chất lượng, phục vụ công tác quản lý, điều hành và sản xuất kinh doanh trong từng ngành, từng lĩnh vực.

Cơ chế chính sách ưu đãi phải đủ mạnh và áp dụng được trong thực tế, đồng thời, khẩn trương rà soát, tháo gỡ các “điểm nghẽn” liên quan đến cơ chế tài chính cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Ưu tiên bảo đảm nguồn lực cho công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, doanh nghiệp công nghệ. Thúc đẩy phát triển thị trường vốn, quỹ đầu tư mạo hiểm và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.

Thúc đẩy phát triển thị trường vốn cho đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. 

"Nhà nước phải làm tốt vai trò hướng dẫn, kết nối, đặt hàng, hỗ trợ nghiên cứu phát triển và đóng vai trò là người mua đầu tiên đối với sản phẩm công nghệ chiến lược khi đủ điều kiện. Mục tiêu là tập trung làm chủ công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam", Thủ tướng nhấn mạnh.

Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả. Trong đó, Nhà nước kiến tạo về thể chế; viện nghiên cứu, trường đại học tạo ra tri thức, công nghệ và nhân lực; doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng, thương mại hóa công nghệ.

Thủ tướng cũng yêu cầu, đặc biệt coi trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Cần có cơ chế vượt trội để phát hiện, đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài.

Tại hội nghị, nhiều tham luận tập trung vào định hướng làm chủ công nghệ lõi, phát triển các nền tảng số và thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm công nghệ Việt.