Niềm tin mù quáng vào mật gấu: Bi kịch của những chú gấu con mất mẹ

Chú gấu tên An được giải cứu ngày 11/2/2022 từ một trại nuôi gấu ở Bình Dương. Khi ấy, An là con gấu ngựa chỉ nặng khoảng 50kg, sức khỏe suy kiệt, túi mật nhiễm trùng nặng và đã kháng kháng sinh, buộc phải phẫu thuật cắt bỏ.

Gấu An còn bị đau một chân sau do sống nhiều năm trong chiếc chuồng sắt chật hẹp khiến phần xương đùi không có bệ đỡ, da ở vết cụt bị chai sần, dễ tổn thương và gần như không thể tự lành nếu di chuyển nhiều trong khu bán hoang dã.

Trước nguy cơ viêm xương cao, các bác sĩ thú y buộc phải đưa ra quyết định khó khăn, phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn phần chân đến xương đùi.

May mắn thay, ca phẫu thuật thành công. Chỉ sau một thời gian, gấu An phục hồi ngoạn mục, có thể di chuyển vững vàng bằng ba chân.

Sau một thời gian sống trong khu bán hoang dã, An bộc lộ tính cách tò mò, ưa khám phá và đầy năng lượng, thích được ra ngoài trời, đắm mình trong bể nước rồi ngủ trưa trong hầm mát.

An là một trong những cá thể gấu từng chịu nhiều tổn thương cả thể chất lẫn tinh thần sau thời gian dài bị nuôi nhốt.

Hiện nay, gấu ngựa và gấu chó là hai trong những loài động vật nguy cấp, cần được bảo vệ nghiêm ngặt tại Việt Nam. Tuy nhiên, quần thể gấu trong tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng trong vài thập kỷ qua.

Theo Danh lục Đỏ và Sách Đỏ Việt Nam, hai loài này nằm trong Phụ lục I của Công ước CITES, Nghị định 64/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ, các loài cấm khai thác, săn bắt và sử dụng vì mục đích thương mại.

"Thần dược" cho người, ác mộng cho gấu

Thế kỷ 20, phong trào sử dụng mật gấu lan rộng, nhiều người tin rằng đây là “thần dược” giúp hỗ trợ tiêu hóa, giảm sưng, kháng viêm.

Chính niềm tin đó đã khiến hàng nghìn cá thể gấu bị săn bắt ngoài tự nhiên, đưa vào các trang trại để nuôi nhốt và khai thác mật.

Số liệu do Cơ sở bảo tồn gấu Ninh Bình cung cấp, vào năm 2006, Việt Nam ghi nhận khoảng 4.300 cá thể gấu bị nuôi nhốt trái phép trong các trang trại tư nhân trên khắp cả nước.

Phần lớn trong số đó là những cá thể gấu con bị săn bắt ngoài tự nhiên, rồi bị bán cho các cơ sở nuôi gấu để khai thác mật phục vụ nhu cầu thương mại.

Trong mật gấu có chứa axit Ursodeoxycholic (UDCA), một chất có tác dụng nhất định đối với các triệu chứng liên quan đến đường tiêu hóa. Tuy nhiên, tác dụng này thường bị hiểu sai hoặc bị thổi phồng trong thực tế sử dụng.

Quá trình trích hút mật gấu tại các trang trại không đảm bảo vệ sinh, đặc biệt khi túi mật của gấu bị nhiễm trùng nặng. Khi đó, mật gấu không chỉ mất tác dụng mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây truyền vi khuẩn, gây hại cho người sử dụng.

Hơn nữa, việc khai thác mật gấu khiến các cá thể phải chịu nỗi đau lớn, sống trong chuồng sắt chật hẹp, thiếu không gian tự nhiên.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học đã chứng minh nhiều sản phẩm thảo dược có thể thay thế mật gấu, vừa an toàn vừa hiệu quả. Những lựa chọn này không chỉ bảo vệ sức khỏe con người mà còn giảm thiểu đáng kể sự đau đớn và tổn hại cho động vật.

Đầu những năm 2000, một số giải pháp được đưa ra nhằm cải thiện cá thể gấu bị săn bắt trong rừng tự nhiên như, bắt giữ một số lượng gấu nhất định từ tự nhiên để nhân giống sinh sản, qua đó giảm áp lực săn bắt ngoài rừng. Tuy nhiên, diễn biến thực tế lại hoàn toàn trái ngược với mong đợi.

Gấu mẹ có khả năng kìm hãm sự phát triển của bào thai, nếu điều kiện sức khỏe hoặc môi trường sống không phù hợp, chúng có thể trì hoãn quá trình mang thai, thậm chí tự đào thải bào thai dù đã thụ thai trước đó.

Chính đặc điểm này khiến việc nhân giống gấu trong môi trường nuôi nhốt hầu như không thể thành công.

Chương trình nhân nuôi thất bại, chủ trang trại tiếp tục săn bắt gấu ngoài tự nhiên, khiến quần thể gấu trong rừng sụt giảm nghiêm trọng.

Trước thực trạng đó, cơ quan chức năng đã ban hành lệnh cấm khai thác mật gấu và sử dụng các sản phẩm từ gấu, đồng thời gắn chip quản lý các cá thể đang bị nuôi nhốt.

Vì số lượng gấu trong các trại tư nhân quá lớn trong khi nguồn lực cứu hộ, chăm sóc và khu vực sinh sống cho gấu còn hạn chế, các chủ nuôi vẫn được phép giữ gấu tại trang trại nhưng không được chích hút mật.

Trên danh nghĩa, việc nuôi gấu là hợp pháp, song hành vi khai thác mật gấu đã bị coi là bất hợp pháp. Tình trạng này kéo dài suốt từ năm 2005 đến nay.

Gấu "Bình Yên" và khát vọng của người làm công tác bảo tồn 

Cơ sở bảo tồn gấu Ninh Bình là một trong những trung tâm chăm sóc và bảo tồn gấu lớn ở miền Bắc, nơi tập trung tiếp nhận và chăm sóc các cá thể gấu từng bị nuôi nhốt, hướng đến mục tiêu chấm dứt hoàn toàn tình trạng này tại Việt Nam.

“Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng trong các chuyến đi giải cứu cá thể gấu. Sau khi được giải cứu, các cá thể sẽ được kiểm tra sức khỏe, theo dõi và điều trị các bệnh lý nếu có, trước khi được chăm sóc trọn đời tại cơ sở bảo tồn gấu Ninh Bình.

Hiện tại, các cá thể gấu vẫn thuộc quyền sở hữu của các chủ nuôi, vì vậy việc giải cứu cần có sự đồng ý từ phía chủ sở hữu và phải thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan chức năng để quản lý thông tin và ID của từng cá thể gấu”, bà Đinh Thị Thúy Hằng, đại diện Cơ sở Bảo tồn Gấu Ninh Bình thông tin.

Cho đến nay cơ sở đã thực hiện 33 chuyến cứu hộ với 66 cá thể từ 15 tỉnh, thành phố trên cả nước. Khoảng 80% các cá thể gấu được chuyển giao từ các trại nuôi tư nhân và 20% từ các vụ buôn bán, vận chuyển, nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép.

Sau khi được cứu hộ, gấu sẽ được chuyển vào khu cách ly trong 30 ngày.

Trong khu cách ly, gấu sẽ được theo dõi sức khỏe, điều trị tích cực và kiểm soát bệnh truyền nhiễm. Đây cũng là thời gian xây dựng mối quan hệ giữa người chăm sóc và gấu.

Khi các cá thể gấu có dấu hiệu thích nghi và hành vi thay đổi theo hướng tích cực, đội ngũ chuyên gia sẽ tiến hành đánh giá để xác định khả năng hòa nhập.

Từ đó, họ lựa chọn nhóm sống chung phù hợp cho từng cá thể. Những gấu mới sẽ được chuyển lên khu nhà gấu, sắp xếp ở các phòng liền kề để quan sát phản ứng và mức độ tương tác giữa chúng.

Mỗi cá thể gấu tại cơ sở đều được đặt cho một cái tên riêng, gắn với ý nghĩa của chuyến cứu hộ hoặc đặc điểm nổi bật của từng con.

Ví dụ, "Bình Yên" là cá thể gấu cuối cùng được giải cứu từ một trang trại nuôi nhốt ở tỉnh Ninh Bình.

Với mong muốn chúng có một cuộc sống an lành sau những năm tháng bị giam cầm, cơ sở đã đặt tên cho cá thể gấu cái tên "Bình Yên".

"Bình Yên" giản dị, nhưng chứa đựng cả ước nguyện của những người làm công tác bảo tồn dành cho loài vật từng chịu nhiều tổn thương: được sống đúng với bản năng, giữa thiên nhiên, trong bình yên thật sự.

Cơ sở vật chất dành cho gấu gồm 5 nhà động vật và 1 nhà chăm sóc đặc biệt, 16 khu bán hoang dã, 1 khu cách ly kiểm dịch, 1 nhà bếp gấu, 1 bệnh viện thú y.

Gấu là loài động vật ăn tạp, nhưng khi bị nuôi nhốt để phục vụ việc lấy mật liên tục, chúng thường không được cung cấp thức ăn phù hợp.

Chế độ dinh dưỡng chủ yếu gồm tinh bột và thức ăn thừa từ con người, dẫn đến thay đổi hành vi ăn uống so với gấu trong tự nhiên.

Hiện cơ sở bảo tồn đang chăm sóc 45 cá thể gấu ngựa và 1 cá thể gấu chó. Gấu ngựa hiện nay chỉ ghi nhận xuất hiện ở các quốc gia châu Á và gấu chó phân bố khắp các khu vực Đông Nam Á lục địa và hải đảo kéo dài đến Đông Bắc Việt Nam.

Chu kỳ sinh sản dài, quần thể gấu khó phục hồi

Tùy theo đặc điểm khí hậu nơi sinh sống, các quần thể gấu phát triển những đặc điểm di truyền khác nhau, những cá thể ở vùng lạnh có tập tính ngủ đông, trong khi các loài sống gần xích đạo thì không.

Thời gian mang thai của gấu kéo dài 7-8 tháng, mỗi lứa thường sinh 1-3 con.

Chu kỳ sinh sản dài cùng quá trình nuôi con kéo dài khiến quần thể gấu trong tự nhiên khó có thể phục hồi. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và sự thu hẹp của môi trường sống tự nhiên cũng khiến nguồn thức ăn của gấu dần cạn kiệt.

"Hiện còn hơn 150 cá thể gấu mắc kẹt tại các trại nuôi tư nhân. Mục tiêu trước mắt của chúng tôi là phối hợp với các bên liên quan vận động chủ nuôi chuyển giao các cá thể gấu này về các đơn vị có đủ điều kiện chăm sóc như Cơ sở bảo tồn gấu Ninh Bình, xóa bỏ hoàn toàn việc nuôi nhốt gấu tư nhân tại Việt Nam", Bà Hằng chia sẻ.

Theo bà Hằng, cơ sở cũng đang chuẩn bị các điều kiện và nguồn lực cần thiết để có thể cứu hộ hổ trong tương lai gần.

Đồng thời, đặt mục tiêu đưa Cơ sở bảo tồn gấu Ninh Bình trở thành một trung tâm giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về phúc lợi động vật cũng như bảo vệ các loài hoang dã.