Độc đáo khuôn viên một trường đại học là nơi trú ngụ của 15 loài chim nước

Cách Hà Nội khoảng 60km theo hướng Đông Bắc, trong khuôn viên Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang có một hệ sinh thái chim nước phong phú với thành phần loài đa dạng.

Xung quanh trường là những cánh đồng lúa rộng lớn kèm theo tiếng kêu đặc trưng của các loài chim thuộc họ Hạc vang trên bầu trời, góp phần tô điểm sinh động cho khung cảnh vùng quê.

Theo TS Nguyễn Chí Thành, Trưởng khoa Lâm nghiệp của trường, các loài chim nước đã cư trú tại khu vực này từ đầu những năm 1990.

Quan sát từ trên cao, vườn chim có khu hệ thực vật phong phú, bao quanh là hồ nước, được duy trì ở trạng thái tương đối nguyên sơ.

"Theo tôi biết, đây là vườn chim duy nhất có động vật nằm trong sách đỏ sinh sống trong khuôn viên một cơ sở cao đẳng, đại học tại Việt Nam", TS Thành thông tin.

Tính đến nay, vườn chim tự nhiên ghi nhận 15 loài với hơn 10.000 cá thể. Trong đó, ba loài phổ biến nhất là cò trắng, cò bợ và vạc. Đây là các loài chim định cư, thường sinh sống và kiếm ăn theo nhóm từ vài chục đến hàng trăm cá thể, đồng thời sinh sản tập trung ngay trong khuôn viên nhà trường.

Lần lượt từ trái sang phải là: cò trắng, vạc, cò bợ, diệc xám, cò ruồi được chụp tại khu hệ chim nước của trường (Ảnh: Nguyễn Chí Thành).

Đặc biệt, khu vực này còn ghi nhận sự xuất hiện của cốc đế và cò nhạn (cò ốc), 2 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam, cùng các loài khác.

Các loài chim nước phân bố trên phần lớn diện tích có cây lâm nghiệp trong khuôn viên trường, với tổng diện tích khoảng 4.7ha, trong đó, khu vực cư trú chính rộng khoảng 1.7ha, tập trung tại hai đảo quanh hồ nhân tạo.

Từ sáng sớm, nhiều loài chim nước rời khỏi khu vực trú ngụ để bắt đầu hành trình kiếm ăn tại ngoài khu vực trường học.

Hoạt động kiếm ăn diễn ra liên tục trong nhiều giờ, với các loài phân bố theo tập tính riêng: loài kiếm ăn ở vùng nước nông, loài quan sát và rình mồi ở khu vực sâu hơn, trong khi một số loài nhỏ di chuyển linh hoạt giữa các bãi trống và thảm thực vật ven hồ.

Đến cuối giờ chiều, các đàn chim bắt đầu quay trở lại khuôn viên trường học để nghỉ ngơi và trú ngụ.

Để bảo tồn các loài chim nước, nhà trường đã từng bước triển khai các biện pháp theo hướng duy trì và bảo vệ sinh cảnh tự nhiên. Trong số đó, có hoạt động hỗ trợ sinh sản và biện pháp dẫn dụ nhằm mở rộng khu vực cư trú.

Hỗ trợ sinh sản bằng tổ nhân tạo

Theo TS Nguyễn Chí Thành, hoạt động hỗ trợ sinh sản cho các loài chim nước tại khu vực được triển khai thông qua việc xây dựng và lắp đặt tổ nhân tạo.

Do tập tính làm tổ tương đối sơ sài, các loài chim nước thường dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết bất lợi, đặc biệt trong mùa mưa bão, dẫn đến nguy cơ suy giảm hiệu quả sinh sản.

Bên cạnh đó, một số khu vực chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu về không gian làm tổ, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển của quần thể.

Vào tháng 11 hàng năm, khoảng 200 tổ nhân tạo sẽ được lắp đặt trên cây tại các khu vực sinh sản quen thuộc quanh nơi cư trú của các loài này.

Kết quả cho thấy tỷ lệ sử dụng tổ đạt trung bình cao, phản ánh mức độ thích nghi tốt của các loài chim nước.

Tổ tự nhiên có cấu trúc sơ sài, dễ rơi trứng đã được khắc phục bằng tổ nhân tạo (Ảnh: Nguyễn Chí Thành).

So với tổ tự nhiên, tổ nhân tạo ghi nhận một số ưu thế về độ ổn định trong điều kiện thời tiết bất lợi, góp phần hạn chế hiện tượng rơi trứng hoặc chim non trong mùa mưa bão.

Theo số liệu theo dõi, tỷ lệ nở của trứng trên tổ nhân tạo đạt khoảng 95%, cao hơn so với nhiều tổ tự nhiên vốn chịu tác động lớn từ mưa lớn, gió mạnh.

Đây được xem là một trong những hướng tiếp cận bước đầu mang lại hiệu quả tích cực trong hỗ trợ sinh sản từ đó ổn định quần thể chim nước tại khu vực.

Ngoài giờ học chính khóa, sinh viên trong trường được tham gia các hoạt động thực địa và trải nghiệm liên quan đến hệ sinh thái chim nước ngay trong khuôn viên.

Thông qua việc quan sát, tìm hiểu tập tính và môi trường sống của các loài, sinh viên có thêm cơ hội tiếp cận kiến thức thực tế về đa dạng sinh học, bảo tồn động vật hoang dã. 

“Em thấy đây là một hoạt động thiết thực, giúp bản thân hiểu thêm về các loài chim nước”, Bùi Văn Anh, sinh viên năm 2 Khoa Lâm nghiệp, chia sẻ.

Mở rộng khu vực cư trú bằng hình ảnh, âm thanh

Song song với các biện pháp hỗ trợ sinh sản, nhà trường đã từng bước triển khai các giải pháp dẫn dụ nhằm mở rộng khu vực cư trú, tạo điều kiện để các loài chim nước hình thành, phát triển quần thể ổn định trong khuôn viên.

Theo ThS Nguyễn Tuấn Cường, giảng viên khoa Lâm nghiệp, sau khi hồ nhân tạo và các cây xanh tập trung tại đảo tre (cách nơi cư trú ban đầu của 15 loài chim trong trường khoảng 50m) được hình thành, các loài chim nước chỉ đậu tạm thời tại khu vực này.

Nhằm mở rộng diện tích cư trú và thu hút các loài chim nước đến sinh sống ổn định tại đảo tre, biện pháp dẫn dụ bằng hình ảnh, âm thanh đã được triển khai từ cuối năm 2022.

Cụ thể, biện pháp dẫn dụ bằng hình ảnh được thực hiện thông qua việc sử dụng cò mồi (cò giả làm bằng xốp) đặt tại nhiều vị trí như trên cành cây, ngọn cây, trên tổ nhân tạo, khu vực mặt đất.

Các mô hình này được cố định chắc chắn nhằm đảm bảo độ ổn định trong thời gian dài, có khả năng chịu được điều kiện thời tiết bất lợi như mưa, bão. Tổng số cò mồi được sử dụng khoảng 250 con, trong đó 100 con bố trí tại khu vực đảo tre.

Song song với đó là âm thanh tiếng kêu của các loài chim tại khu vực cư trú ban đầu bằng thiết bị chuyên dụng. Âm thanh được thu ở nhiều thời điểm trong ngày nhằm đảm bảo tính đa dạng về phổ và đặc trưng sinh học.

Hệ thống loa được lắp đặt tại khu vực đảo tre và đảo nhỏ, có khả năng hoạt động liên tục trên 10 giờ, thường phát âm thanh trong khung giờ từ sáng sớm đến chiều tối.

Kết quả bước đầu cho thấy sự xuất hiện và cư trú ổn định của các loài chim nước tại khu vực đảo tre, đảo nhỏ.

Các nghiên cứu về ứng dụng các biện pháp dẫn dụ để điều chỉnh sự di chuyển và phân bố của động vật hoang dã, đặc biệt là các loài chim vẫn còn hạn chế. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trong lĩnh vực này chủ yếu mới được triển khai đối với chim yến và phục vụ mục tiêu khai thác kinh tế.

Việc áp dụng các biện pháp dẫn dụ nhằm điều chỉnh phân bố và mở rộng khu vực cư trú của các loài chim nước trong khuôn viên trường là hướng tiếp cận mới, có ý nghĩa cả về mặt khoa học lẫn thực tiễn bảo tồn.