“Em bé Hà Nội” và những tác phẩm điện ảnh kinh điển nửa thế kỷ

Điện ảnh Việt Nam từng có những tác phẩm ra đời trong những năm tháng đặc biệt của đất nước, vẫn giữ được sức hút mãnh liệt sau nửa thế kỷ. Đó chính là Cánh đồng hoang, Em bé Hà Nội, Bao giờ cho đến tháng Mười và Đến hẹn lại lên.

Những bộ phim kinh điển này cũng góp phần làm nên tên tuổi của nhiều nghệ sĩ như NSND Lâm Tới, Thúy An, NSND Lan Hương, NSƯT Lê Vân, NSND Như Quỳnh...

Em bé Hà Nội

Em bé Hà Nội do đạo diễn Hải Ninh thực hiện, khởi quay mùa hè năm 1973 và công chiếu năm 1974, kể câu chuyện về em bé Ngọc Hà (NSND Lan Hương đóng) bị lạc gia đình sau một trận dội bom.

Ngọc Hà đi tìm bố mẹ giữa khung cảnh hoang tàn của thành phố, được đoàn tụ em gái nhưng mẹ đã mãi mãi ra đi.

Em bé Hà Nội tái hiện sự tàn khốc của chiến tranh, đồng thời cho thấy tình người nồng hậu, đoàn kết giữa khó khăn. Bộ phim trở thành một trong những tác phẩm điện ảnh cách mạng kinh điển, tái hiện thành công và xúc động hình ảnh Thủ đô Hà Nội sau cuộc chiến 12 ngày đêm lịch sử.

Sự thể hiện chân thực của dàn diễn viên góp phần tạo nên sức sống cho tác phẩm. Thời điểm vào vai Ngọc Hà, NSND Lan Hương mới 10 tuổi. Nét diễn trong trẻo, giàu cảm xúc của bà đã ghi dấu ấn đậm nét trong lòng khán giả, để rồi sau 5 thập kỷ, công chúng vẫn mãi nhớ và gọi nữ nghệ sĩ là "em bé Hà Nội".

Em bé Hà Nội nhận giải thưởng Bông sen vàng cho Phim hay nhất tại Liên hoan phim (LHP) Việt Nam lần 3 năm 1975, giải đặc biệt của ban giám khảo LHP quốc tế Moskva cùng năm.

Đến hẹn lại lên

Đến hẹn lại lên được đạo diễn Trần Vũ thực hiện lấy bối cảnh vùng Kinh Bắc trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Tác phẩm ra mắt năm 1974 và gây ấn tượng bởi không gian văn hóa quan họ được thể hiện rõ nét trên màn ảnh.

Bộ phim kể về câu chuyện tình đầy trắc trở của Nết (NSND Như Quỳnh) và Chi (NSƯT Vũ Tự Lẫm đóng). Vì những định kiến xã hội, họ không thể đến với nhau nhưng sau cùng vẫn hội ngộ khi cuộc đời rẽ sang một hướng mới.

Bộ phim không chỉ thành công về mặt nghệ thuật mà còn mang đến giá trị văn hóa to lớn khi đưa dân ca quan họ vào điện ảnh. Những làn điệu dân ca, trang phục và sinh hoạt của vùng Kinh Bắc không chỉ làm nền cho câu chuyện tình yêu mà trở thành một phần quan trọng tạo nên bản sắc của bộ phim.

Tác phẩm giành Bông sen vàng cho Phim truyện nhựa xuất sắc nhất tại LHP Việt Nam lần thứ 3 năm 1975. Như Quỳnh nhận giải Nữ diễn viên chính xuất sắc, trong khi đạo diễn và quay phim cũng được trao Bông Sen Vàng.

Năm 1976, Đến hẹn lại lên tiếp tục nhận giải thưởng chính tại LHP Quốc tế Karlovy Vary - một trong những LHP lâu đời và uy tín nhất châu Âu.

Cánh đồng hoang

Cánh đồng hoang do Trịnh Công Sơn viết nhạc, Nguyễn Hồng Sến đạo diễn. Phim có thời lượng 90 phút, được sản xuất với kinh phí 300.000 đồng, năm 1979.

Phó chủ nhiệm đoàn Dương Minh Hoàng từng cho biết trong 3 tháng quay, cả đoàn trải bạt ở chung trong một căn nhà trống, tự đi chợ, nấu cơm. Họ tận dụng bối cảnh tự nhiên như rừng tràm, ao sen, đầm nước nên không mất tiền thuê hay dựng bối cảnh.

Phó quay phim, NSƯT Bằng Phong, nhớ đoàn phim chỉ có một máy quay. Vì thế, ông và NSND Đường Tuấn Ba thay nhau cầm máy, người còn lại đỡ ở dưới.

Phim kể câu chuyện về vợ chồng Ba Đô (NSND Lâm Tới) và Sáu Xoa (Thúy An) cùng đứa con nhỏ sống giữa vùng Đồng Tháp Mười ngập bom đạn. Họ vừa là những người dân bình dị gắn bó với ruộng đồng, vừa đảm nhận nhiệm vụ giữ đường dây liên lạc cho quân giải phóng.

Bộ phim không chỉ tái hiện cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam tại Đồng Tháp Mười mà còn cho thấy sức sống, sự gan góc và tình cảm của những con người bình thường trong chiến tranh.

Trong chương trình Cine7 - Ký ức phim Việt, Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh - chia sẻ: "Cánh đồng hoang là biểu tượng tinh thần của nhân dân Việt Nam, thể hiện triết lý của dân tộc trong công cuộc bảo vệ đất nước, khi đối mặt với những thế lực mạnh gấp nhiều lần. Lúc ấy, không chỉ con người mà thiên nhiên đều hòa vào cuộc chiến".

Còn biên kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát từng nhận xét: "Chuyện dung dị nhưng cũng thật sâu sắc, đầy tính biểu trưng, đầy hiện thực không khoa trương hay tô vẽ. Cuộc sống, chiến đấu của người dân Nam bộ như thế nào đã được hai ông khắc họa y như thế. Cứ dường như phim không cần bố cục, không cần chỉnh sửa, cuộc sống cứ tự nhiên đi vào kịch bản, đi vào phim".

Cánh đồng hoang giành Bông sen vàng tại LHP Việt Nam năm 1980 và Huy chương vàng tại LHP Quốc tế Moskva năm 1981.

Bao giờ cho đến tháng Mười

Bao giờ cho đến tháng Mười do NSND Đặng Nhật Minh viết kịch bản, đạo diễn, ra mắt năm 1984.

Phim xoay quanh câu chuyện về Duyên (NSƯT Lê Vân) đi thăm chồng ở chiến trường miền Nam nhưng nhận tin anh đã hy sinh. Trên đường trở về, do quá tuyệt vọng, chị ngã từ trên đò xuống sông nhưng được thầy giáo Khang (NSƯT Hữu Mười) cứu. Vì lo gia đình sẽ suy sụp, Duyên quyết định giấu chuyện chồng qua đời, nhờ Khang giả chồng mình gửi những lá thư về.

Cảm động trước tấm lòng của Duyên, Khang dần nảy sinh tình cảm, bèn viết một bức thư bày tỏ với cô. Không may, lá thư lọt vào tay chị dâu của Duyên. Sự việc vỡ lở, Khang phải chuyển đến nơi khác dạy học, Duyên ở lại âm thầm chịu đựng nỗi đau.

Tác phẩm cho thấy một hướng tiếp cận khác với đề tài chiến tranh khi không tập trung vào chiến trường mà đi sâu vào đời sống tinh thần của những người ở lại.

Ngay tên phim cũng chứa đựng một lớp nghĩa riêng. Đặng Nhật Minh lấy cảm hứng từ câu ca dao trong Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng. Tác phẩm được góp tên trong danh sách 18 phim châu Á xuất sắc nhất mọi thời đại do kênh truyền hình CNN bình chọn.

Bộ phim cũng đã đạt được nhiều giải thưởng quan trọng của quốc tế và Việt Nam: Giải đặc biệt tại LHP Quốc tế châu Á - Thái Bình Dương năm 1989; Bằng khen của Ủy ban Bảo vệ Hòa bình, tại LHP quốc tế Moskva năm 1985; Giải thưởng đặc biệt của Ban giám khảo tại LHP Quốc tế Hawaii năm 1985; Đứng thứ 4 trong 100 bộ phim xuất sắc nhất của điện ảnh Đông Nam Á do Letterboxd.com bình chọn.

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú từng đánh giá cao thủ pháp thể hiện trong phim Bao giờ cho đến tháng Mười mang nhiều chất thơ rất đặc biệt. “Chất thơ ấy trong cả tạo hình, nghệ thuật diễn xuất và trong nhiều phân đoạn, trường đoạn, của bộ phim. Ví dụ như khung cảnh chợ Âm Phủ vừa hư vừa thực, không chỉ nâng tầm hiện thực mà còn nói lên ý tưởng con người ta nhờ yếu tố tâm linh để xoa dịu những nỗi đau của hoàn cảnh, số phận và nỗi đau của hiện tại, vớt họ khỏi bi lụy đời thường”, ông Hùng Tú nói.

Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam nhấn mạnh: “Dù chỉ là phim đen - trắng, khán giả vẫn có thể cảm nhận được màu sắc của làng quê Bắc Bộ Việt Nam. Từ triền đê, miếu thờ Thần Hoàng, cánh đồng lúa bên sông... Tất cả đã tạo nên một giá trị mỹ cảm lớn. Bối cảnh câu chuyện về một làng quê như một bài thơ, lãng mạn đầy cảm xúc không bi luỵ, không nặng nề.