Thành Cát Tư Hãn: Cuộc đời lẫy lừng và ngôi mộ bí ẩn 800 năm chưa tìm thấy

Tuổi thơ nhiều biến cố

Thành Cát Tư Hãn tên thật là Thiết Mộc Chân (Temüjin). Theo tài liệu cổ ghi chép, ông sinh năm 1162 gần hồ Baikal trên vùng đất nay thuộc biên giới giữa Mông Cổ và Siberia (Nga). 

Tuổi thơ của Thiết Mộc Chân trải qua nhiều biến cố. Sau khi cha ông - một tù trưởng nổi tiếng nhờ tài quân sự - qua đời, gia đình mất đi chỗ dựa quan trọng. Mẹ ông phải một mình xoay xở cùng 7 đứa con giữa thảo nguyên khắc nghiệt.

Kể từ đó, Thiết Mộc Chân phải trưởng thành giữa các cuộc tranh chấp, sự bất ổn và nguy cơ bị những nhóm đối địch đe dọa. Những năm tháng ấy thường được nhắc đến như một phần quan trọng trong hành trình hình thành con người ông sau này.

Năm 1178, ông kết hôn với người vợ có tên Bột Nhi Thiếp (Börte). Người vợ sinh cho ông 4 con trai.

Khi vợ bị một bộ lạc đối địch bắt cóc, Thiết Mộc Chân khi đó kịp chạy lên đỉnh Burkhan Khaldun - ngọn núi linh thiêng thuộc dãy Khentii ở miền đông Mông Cổ.

Sau khi thoát nạn, ông bắt đầu xây dựng liên minh để đánh bại người Merkit và giải cứu người vợ. Kể từ đó, ông từng bước thống nhất các bộ lạc trong khu vực, tập hợp binh sĩ, gây dựng uy tín.

Năm 1206, các thủ lĩnh bộ lạc tôn ông làm Thành Cát Tư Hãn. Theo cách giải thích của Albert Lin - nhà khoa học kiêm nhà khảo cổ học người Mỹ, danh hiệu này có thể hiểu khái quát là "Vua của tất cả".

Sau đó, Thành Cát Tư Hãn thống nhất các bộ lạc du mục Mông Cổ và xây dựng đế chế mang tên mình. Đế chế này sau đó mở rộng khắp một vùng rộng lớn của châu Á, từ Trung Á đến nhiều khu vực thuộc Trung Quốc, Ba Tư và Nga.

Nhà nhân chủng học Jack Weatherford - tác giả cuốn "Genghis Khan and the Making of the Modern World" (tạm dịch: Thành Cát Tư Hãn và sự hình thành thế giới hiện đại) - nhận định, Thành Cát Tư Hãn là người sáng lập quốc gia và là cha của người Mông Cổ.

Ông đã thống nhất các bộ lạc, đặt tên cho quốc gia, quy định một hệ chữ viết và xây dựng hệ thống luật lệ. Sử sách cũng ghi nhận những chính sách đi trước thời đại của ông.

Cụ thể, ông cho phép tự do tôn giáo, khuyến khích thương mại và trao quyền miễn trừ ngoại giao cho các sứ thần nước ngoài. Ông cũng ban hành lệnh cấm, bắt cóc phụ nữ.

Bách khoa toàn thư Britannica gọi đây là đế chế liền một dải rộng nhất lịch sử. Sau khi Thành Cát Tư Hãn qua đời vào năm 1227, đế chế mà ông gây dựng vẫn tiếp tục mở rộng dưới quyền các hậu duệ.

Trong những thập niên tiếp theo, các chiến dịch của quân Mông cổ đưa quyền lực của họ tiến xa hơn ở châu Á và sang một phần châu Âu. Ở thời kỳ cực thịnh, đế chế Mông Cổ rộng khoảng 24 triệu km2, thậm chí gần bằng diện tích châu Phí (hơn 30,2 triệu km2).

Cái chết năm 1227 và đám tang phủ đầy bí ẩn

Thành Cát Tư Hãn qua đời trong chiến dịch chống Tây Hạ, một thế lực ở khu vực phía tây bắc Trung Quốc ngày nay. Năm mất của ông được các tài liệu lịch sử ghi nhận là 1227, nhưng những chi tiết về hoàn cảnh cuối đời, nguyên nhân cái chết và nghi thức an táng vẫn còn nhiều bí ẩn.

Các sử gia đời sau đưa ra nhiều giả thuyết về cái chết của ông, từ việc ngã ngựa cho tới trúng tên của kẻ thù. 

Sau khi qua đời, thi thể Thành Cát Tư Hãn được cho là đã đưa về Mông Cổ để an táng trong bí mật. Các chuyên gia cho rằng việc không để lại thông tin rõ ràng về nơi an táng có thể là chủ ý, nhằm ngăn kẻ thù xâm phạm mộ phần hoặc làm tổn hại đến linh hồn Thành Cát Tư Hãn.

Nhà khoa học người Mỹ Albert Lin giải thích, trong quan niệm truyền thống của người Mông Cổ, mộ phần tổ tiên gắn với sức mạnh tinh thần của người đã khuất. Vì vậy, kẻ muốn chiếm đất hoặc triệt tiêu ảnh hưởng tinh thần của một cộng đồng có thể tìm cách phá hủy những ngôi mộ tổ tiên của cộng đồng đó.

Trong khi đó, theo nhà khảo cổ học Jan Bemmann - Giáo sư khảo cổ học tiền sử và lịch sử sơ kỳ tại Đại học Bonn, Đức, tầng lớp tinh hoa Mông Cổ thế kỷ 13 có thể được chôn trong quan tài gỗ tại những khu vực hẻo lánh trên các dãy núi.

Những vị thủ lĩnh như Thành Cát Tư Hãn có thể được an táng cùng các vật dụng gắn với thân phận chiến binh, chẳng hạn bao đựng tên hoặc đồ dùng cưỡi ngựa.

Một khả năng khác là ông không được chôn cất theo cách thông thường. Theo nhà khoa học Albert Lin, một số cộng đồng Mông Cổ từng thực hành hình thức thiên táng, đưa thi thể lên đỉnh núi rồi để lại đó.

Dù hình thức an táng thực sự là gì, nhiều người vẫn tin rằng nơi an nghỉ cuối cùng của Thành Cát Tư Hãn nằm ở Burkhan Khaldun. Ngọn núi này được xem là địa điểm linh thiêng, gắn với sự che chở, chuyển hóa và đời sống tinh thần của người Mông Cổ. Khu vực núi cùng cảnh quan linh thiêng xung quanh đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.

Tuy nhiên, các nhà khảo cổ không thể tùy ý khảo sát toàn bộ ngọn núi để tìm mộ. Burkhan Khaldun là địa điểm linh thiêng đối với Hoàng tộc Mông Cổ và nằm trong khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt. Việc tiếp cận cần có sự cho phép đặc biệt của nhà nước Mông Cổ.

Công nghệ hiện đại và cuộc truy tìm ngôi mộ

Năm 2008, nhà khoa học Albert Lin đề xuất sử dụng những công nghệ tiên tiến để khảo sát núi Burkhan Khaldun mà không làm xáo trộn địa hình. Các phương tiện được đề cập gồm ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái, radar xuyên đất, phương pháp đo từ trường và cảm ứng điện từ.

Dự án mang tên "Valley of the Khans" (Thung lũng các Khan) do Hiệp hội Địa lý Quốc gia Mỹ tài trợ, đã giúp nhóm của nhà thám hiểm Lin phát hiện hàng nghìn hiện vật, trong đó có ngói lợp, gỗ cháy và răng ngựa. Những dấu tích này được xác định có niên đại vào thời điểm Thành Cát Tư Hãn qua đời hoặc không lâu sau đó.

Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện một gò đất và một công trình lớn trên đỉnh núi, được mô tả là một đền thờ quy mô lớn. Ông cho rằng người Mông Cổ vốn là dân du mục, thường không xây dựng những công trình kiên cố để sinh hoạt hằng ngày. Do đó, sự hiện diện của một công trình cố định trên núi có thể cho thấy nơi này từng phục vụ các nghi lễ.

Cuộc tìm kiếm bằng ảnh vệ tinh và công nghệ hiện đại vì thế mới chỉ giúp khoanh vùng các địa điểm tiềm năng, chứ chưa tìm ra bằng chứng xác nhận vị trí lăng mộ Thành Cát Tư Hãn.

Tuy nhiên, trở ngại hiện nay không hẳn nằm ở công nghệ, mà ở quyết định của người Mông Cổ đương đại về việc có muốn tìm hiểu những gì đang nằm dưới công trình hay không.

Nhà khảo cổ Joshua Wright (Đại học Aberdeen, Anh) nhận định, người Mông Cổ "sẽ không chấp nhận" việc ngôi mộ bị tìm thấy vì lo ngại vấn đề phá hoại, trộm cắp. Ông cũng cho rằng, Thành Cát Tư Hãn mong thi hài mình được yên, nên việc tìm mộ là hành vi thiếu tôn trọng.

Trong khi lăng mộ thật vẫn nằm đâu đó dưới thảo nguyên, người đời sau tưởng nhớ ông ở một nơi khác. Đó là lăng Thành Cát Tư Hãn tại thành phố Ngạc Nhĩ Đa Tư (Ordos) thuộc khu tự trị Nội Mông (Trung Quốc) dù đây không phải nơi chôn hài cốt.

Năm 2006, lễ tế Thành Cát Tư Hãn được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đợt đầu tiên của Trung Quốc.

Gần 8 thế kỷ trôi qua, vị thủ lĩnh từng khiến cả lục địa Á - Âu rung chuyển vẫn giữ được điều ông mong muốn. Đó là một giấc ngủ ngàn thu không bị ai quấy rầy.