Khóa cổng biệt thự giữa rừng của “lãnh chúa miền Trung” có dấu hiệu bị phá

Khóa cổng di tích bị phá?

Di tích lịch sử cấp quốc gia nhà chứng tích Ngô Đình Cẩn tọa lạc số 110 Thiên Thai (phường An Cựu) hiện do Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế phối hợp chính quyền địa phương quản lý, bảo vệ.

Năm 2025 để ngăn người dân tự ý đi vào tham quan khi công trình đã xuống cấp nghiêm trọng, đơn vị quản lý đã cho dựng hàng rào thép gai phía trước và lắp cửa sắt tại cổng chính của khu biệt thự. Tuy nhiên, thời gian qua tình trạng người dân tự ý chui qua hàng rào, phá ổ khóa để vào di tích vẫn xảy ra.

Theo quan sát của phóng viên, ổ khóa cổng hiện đã bị hư hỏng, bảo vệ phải dùng thép cố định 2 cánh cửa lại với nhau. Ngay gần trụ cổng chính, hàng rào thép gai bị bẻ cong, tạo lỗ hổng lớn đủ để người lọt qua.

Ông Đặng Duy Phong, nhân viên bảo vệ di tích lịch sử Chín Hầm, cho biết, các lực lượng ở đây được giao nhiệm vụ bảo vệ cả khu nhà chứng tích Ngô Đình Cẩn. Tuy nhiên, do lực lượng mỏng, đa số tập trung cho khu vực Chín Hầm vì địa điểm này thường có nhiều khách tham quan hơn.

Tại những thời điểm bảo vệ vắng mặt, một số người dân, du khách đã tự ý đi vào biệt thự cũ đang bỏ hoang, thậm chí trâu bò cũng xâm nhập khu vực di tích.

Theo ông Phong, thời gian qua các nhân viên bảo vệ đã dọn dẹp vệ sinh, cắt cỏ khu vực trước sân nhà chứng tích để bảo đảm mỹ quan. Đơn vị quản lý khuyến cáo người dân không tự ý đi vào di tích. Trường hợp người dân, du khách có nhu cầu tham quan cần liên hệ bảo tàng để được hướng dẫn, bảo đảm an toàn.

Cần công bằng trong bảo tồn di tích

Theo tư liệu lịch sử, năm 1956, dưới áp lực của Ngô Đình Cẩn, thương nhân người Hoa tên Lý Lâm Tỉnh (thành phố Huế) buộc phải nhường lại toàn bộ khu biệt thự tại đường Thiên Thai cho Cẩn.

Được anh trai là Ngô Đình Diệm (Tổng thống chế độ Đệ nhất Việt Nam Cộng hòa 1955-1963) giao quản lý miền Trung và Tây Nguyên, ông Cẩn đến ở tại khu biệt thự này để tiện theo dõi việc giam cầm, tra tấn các chiến sĩ cách mạng trong khu Chín Hầm - nơi được mệnh danh "địa ngục trần gian". Sau khi Ngô Đình Cẩn bị tử hình vào năm 1964, khu biệt thự trở nên hoang vắng. 

Năm 1993, nhà chứng tích Ngô Đình Cẩn cùng khu Chín Hầm được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia. Nhà chứng tích được giao cho Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế quản lý. Tuy nhiên, vì nhiều lý do, công trình bị bỏ hoang trong suốt nhiều năm, không được đầu tư sửa chữa, khai thác, khiến cỏ cây mọc um tùm, nhiều hạng mục hư hỏng, xuống cấp.

Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế, cho biết đơn vị quản lý đã lập dự án xin tu bổ, tôn tạo nhà chứng tích Ngô Đình Cẩn cùng di tích Chín Hầm, nhưng đến nay chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Theo đại diện Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, năm 2020, thành phố đã ban hành đề án hỗ trợ đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi 123 di tích nằm ngoài Quần thể di tích cố đô Huế, thực hiện trong 10 năm, trong đó có khu di tích Chín Hầm và nhà chứng tích Ngô Đình Cẩn. Tuy nhiên đến nay, số lượng công trình cần tu bổ còn nhiều và tiếp tục tăng lên, trong khi kinh phí dành cho các di tích nằm ngoài Quần thể di tích cố đô Huế chưa tương xứng.

Hiện nay, các dự án lớn trong Quần thể di tích Cố đô tiếp tục được ưu tiên vốn lớn, trong khi hệ thống di tích còn lại tại Huế, bao gồm nhiều di tích cấp quốc gia, cấp thành phố, di tích cộng đồng…, đã xuống cấp mạnh nhưng thiếu nguồn lực để tu bổ. Đây không chỉ là một vấn đề kỹ thuật, mà còn là sự công bằng trong bảo tồn di sản và hiệu quả sử dụng vốn công.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, đã đến lúc thành phố Huế cần có cách tiếp cận mới trong điều hành đầu tư công đối với lĩnh vực di sản. Thành phố cần mạnh dạn xem xét cơ chế điều chuyển linh hoạt nguồn vốn từ các dự án chậm giải ngân, đặc biệt là các dự án quy mô lớn trong Quần thể di tích Cố đô, sang các dự án tu bổ di tích khác.

Việc điều chuyển này giúp tăng tỷ lệ giải ngân, góp phần tạo sự cân bằng trong bảo tồn di sản; tạo ra nhiều cơ hội hơn cho các địa phương, cộng đồng tham gia vào quá trình bảo tồn và phát huy di sản, một yêu cầu quan trọng trong phát triển bền vững.