Từ vụ thảm án Bắc Ninh: Có phải phạm tội trong trạng thái bị kích động?

Liên quan thảm án 4 người chết xảy ra tại phường Việt Yên (Bắc Ninh), nguồn tin của Dân trí cho biết nghi phạm Nguyễn Văn Tuyên (36 tuổi) có quan hệ tình cảm với nạn nhân là chị T.N. (31 tuổi, ở phường Việt Yên). Do gia đình ngăn cản, chị N. quyết định chấm dứt tình cảm khiến hai người phát sinh mâu thuẫn. 

Sự thất vọng vì bị từ chối dần chuyển hóa thành sự căm thù, dẫn tới việc Tuyên nảy sinh ý định trả thù và ra tay sát hại chị N. cùng 2 con riêng trước khi tự tử vào tối 20/6. 

Từ vụ án đau lòng nêu trên, một vấn đề đặt ra là việc nghi phạm phạm tội sau một thời gian dồn nén sự bực tức có được coi là trường hợp tinh thần bị kích động hay không? 

Luật sư Trần Hoàng Linh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết đối với những trường hợp phạm tội khi khả năng kiểm soát hành vi gặp vấn đề, pháp luật đã có quy định về 2 tình huống cụ thể, đó là phạm tội trong trạng thái "tinh thần bị kích động mạnh" và trạng thái "bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra". 

Trong đó, căn cứ Nghị quyết số 04/HĐTP/NQ ngày 29/11/1986 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, trạng thái "tinh thần bị kích động mạnh" được xác định là tình trạng người phạm tội không hoàn toàn tự chủ, tự kiềm chế được hành vi phạm tội của mình. Sự kích động mạnh đó phải là tức thời, do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây nên.

Cá biệt có trường hợp do hành vi trái pháp luật của nạn nhân có tính chất đè nén, áp bức tương đối nặng nề, lặp đi lặp lại, sự kích động đó đã âm ỉ, kéo dài, đến thời điểm nào đó hành vi trái pháp luật lại tiếp diễn làm cho người bị kích động không tự kiềm chế được. Nếu tách riêng sự kích động mới này thì không coi là kích động mạnh, nhưng nếu xét cả quá trình phát triển của sự việc, thì lại được coi là mạnh hoặc rất mạnh.

Còn trạng thái "bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra" được giải thích tại Điều 5 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP là trường hợp người phạm tội bị kích động về tinh thần, bị chi phối do hành vi trái pháp luật của nạn nhân khiến họ không hoàn toàn tự chủ, tỉnh táo, tự kiềm chế mà thực hiện hành vi phạm tội. Sự kích động tinh thần phải là tức thời do hành vi trái pháp luật của nạn nhân dẫn tới thực hiện hành vi phạm tội.

Ngoài ra, tình trạng này còn được áp dụng trong trường hợp hành vi trái pháp luật của nạn nhân có tính chất đè nén, áp bức tương đối nặng nề, lặp đi lặp lại, âm ỉ, kéo dài, đến thời điểm nào đó hành vi trái pháp luật lại tiếp diễn làm người phạm tội bị kích động, không tự kiềm chế được mà thực hiện hành vi phạm tội. Nếu tách riêng thì không coi là kích động, nhưng nếu xét cả quá trình thì được coi là kích động mạnh hoặc rất mạnh nên người phạm tội có thể được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Nghị quyết số 04 cũng quy định chỉ áp dụng tinh tiết này nếu nạn nhân đã thực hiện hành vi trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người phạm tội hoặc người thân thích của họ. Nếu hành vi trái pháp luật không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người phạm tội hoặc người thân thích của họ khiến người phạm tội bị kích động về tinh thần thì không phải là căn cứ để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người phạm tội.

Ngoài các quy định nêu trên, luật sư cho biết pháp luật hiện chưa có quy định khác về trường hợp phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động. Bởi vậy, nếu không thuộc một trong hai trường hợp đã nêu, người phạm tội sẽ không được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. 

"Pháp luật quy định chỉ xét trạng thái tinh thần bị kích động hoặc kích động mạnh trong trường hợp có hành vi vi phạm pháp luật của nạn nhân và hành vi đó xâm phạm đến quyền, lợi ích của người phạm tội hoặc người thân thích của họ. 

Đối với trường hợp này, nếu việc Tuyên tức giận sinh hận thù chỉ đơn thuần xuất phát từ việc bị từ chối tình cảm, không có những hành vi khác như lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hay các hành vi vi phạm pháp luật khác thì không được coi là phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động hoặc kích động mạnh.

Trên thực tế, không ít vụ việc đau lòng đã xảy ra xuất phát từ mâu thuẫn tình cảm. Bị hại có thể không sai, nhưng những sự việc như trên sẽ là bài học kinh nghiệm để mỗi cá nhân có phương án giải quyết khúc mắc tình cảm một cách hài hòa, để ngọn lửa tình yêu không chuyển hóa thành thảm họa cho bản thân và gia đình", luật sư phân tích.