Nước thải hàng cá, hàng gà đến tiệm rửa xe - ám ảnh ô nhiễm từ cống ra sông

Trong nhiều ngày ghi nhận tại một số chợ truyền thống và khu dân cư ở Hà Nội như chợ Thái Hà, Khâm Thiên, Trung Kính, Yên Hòa,... phóng viên Dân trí dễ dàng bắt gặp cảnh rác thải sinh hoạt, túi nilon, thức ăn thừa bị bỏ trên vỉa hè, sát miệng cống hoặc ngay dưới lòng đường.

Tại những khu vực tập trung cửa hàng bán gà, vịt, cá, tôm và hải sản, tình trạng xả nước thải trực tiếp xuống cống diễn ra khá phổ biến. Sau mỗi lần sơ chế thực phẩm, nước rửa lẫn cặn bẩn, vụn thực phẩm, vảy cá, lông gia cầm, dầu mỡ,... theo dòng nước chảy từ cửa hàng đến miệng cống gần nhất.

Không chỉ ở cửa hàng thực phẩm tươi sống, tại một số cửa hàng rửa xe máy, phóng viên ghi nhận nước sau khi xịt rửa phương tiện được xả thẳng ra đường. Nước lẫn bùn đất, chất bẩn và bọt trắng từ hóa chất rửa xe chảy dọc vỉa hè trước khi xuống hệ thống thoát nước. 

Ngập úng đô thị phụ thuộc nhiều yếu tố, nhưng rác che kín miệng cống hoặc tích tụ trong cống có thể làm giảm khả năng tiếp nhận, dẫn nước tại từng vị trí, nhất là khi mưa lớn dồn dập.

"Mùi hôi ám cả ngày"

Bà Loan (61 tuổi, sống tại phố Yên Hòa, phường Yên Hòa) cho biết tình trạng một số cửa hàng sửa chữa xe máy tại phố Yên Hòa xịt nước rửa xe thẳng xuống cống đã diễn ra từ lâu.

“Việc rửa xe của một số cửa hàng tại phố Yên Hòa nhiều lần ảnh hưởng đến người đi đường. Có lần tôi đang đi qua khu vực cửa hàng sửa chữa xe máy ở ngã ba thì bị nước rửa xe bắn ướt hết người”, bà Loan kể và cho biết ngoài nước thải rửa xe, một số hộ kinh doanh còn để rác không đúng nơi quy định, có thời điểm rác tràn ra lối đi, vừa gây mất vệ sinh vừa ảnh hưởng người đi đường. 

Là người có gần 20 năm làm nghề thu gom rác, ông Phạm Huy Hoàng (48 tuổi, công nhân tổ 4, Công ty CP Môi trường và Dịch vụ đô thị Vĩnh Yên) chia sẻ, công việc của ông thường bắt đầu từ 13h và kết thúc khoảng 23h cùng ngày. Mỗi ngày, ông di chuyển khoảng 10-13km để gom rác trên tuyến được phân công.

Điều khiến ông mệt mỏi không chỉ là khối lượng rác lớn mà còn là ý thức của một bộ phận người dân, hộ kinh doanh khi xử lý rác. Có người vứt túi rác bất kỳ nơi nào thuận tiện dù xe thu gom chỉ cách đó một quãng ngắn.

Ông nhiều lần nhắc nhở nhưng gặp phản ứng gay gắt, thậm chí từng bị đe dọa trong quá trình làm việc.

Theo ông Hoàng, nhiều túi rác vẫn còn lõng bõng nước bẩn trộn lẫn thức ăn thừa, nội tạng cá, gà,... Sau vài giờ bị buộc kín, chỉ cần va vào thành xe hoặc bị vật sắc nhọn chọc thủng là nước bẩn chảy tràn ra ngoài.

"Nhiều cửa hàng giết mổ, bán cá thường đổ cả nước lẫn nội tạng cá, gà vào túi bóng rồi vứt bừa bãi khiến việc thu gom của chúng tôi rất vất vả. Có lần mải làm, tôi đưa túi bóng lên xe thì túi bục, nước rác bắn vào người, mùi hôi ám cả ngày", ông Hoàng kể và cho biết, đáng lo hơn là có trường hợp chất thải sau sơ chế thực phẩm bị hất thẳng xuống cống; nội tạng, da, mỡ, vụn thực phẩm có thể mắc lại tại miếng chắn, hố ga hoặc đường cống.

Từ kinh nghiệm thu gom rác, ông cho rằng lớp mỡ và chất hữu cơ bám lại có thể giữ thêm tóc, túi nilon, giấy và các loại rác khác, lâu ngày tạo thành những mảng bẩn có thể gây tắc nghẽn cống thoát nước, làm giảm khả năng tiêu thoát khi mưa ngập.

"Người dân nhìn thấy nước đã chảy xuống cống thì nghĩ là hết, nhưng rác và chất bẩn vẫn còn ở đó. Có khi đến lúc nạo vét hố ga mới thấy lượng rác tích tụ rất nhiều”, ông Hoàng chia sẻ và mong người dân đổ rác đúng giờ, đúng nơi; nhà hàng, cơ sở giết mổ, cửa hàng thực phẩm tách rác rắn khỏi nước thải, không gom tất cả vào một túi rồi ném ra đường, càng không đổ trực tiếp xuống cống.

Miệt mài đưa từng túi rác lên xe thùng, chị Vân (nhân viên Công ty CP Môi trường và Dịch vụ đô thị Vĩnh Yên) cho biết, rác chưa được phân loại bị vứt bừa bãi khiến công việc của chị và đồng nghiệp thêm phần nặng nhọc.

Là người có nhiều năm thu gom rác thải, chị đánh giá rác từ các nhà hàng, quán ăn, cơ sở sơ chế thực phẩm là nỗi ám ảnh lớn nhất.

"Chúng tôi chỉ mong mọi người nghĩ cho công nhân một chút. Rác buộc kín, để đúng điểm, đúng giờ và tách bớt phần nước, chất thải sắc nhọn... thì người thu gom đỡ nguy hiểm, đường phố cũng sạch hơn", chị nói.

Từ miệng cống đến những dòng sông ô nhiễm

Tiến sĩ Tô Văn Trường, chuyên gia về tài nguyên nước và môi trường, đánh giá nước thải sinh hoạt và nước thải từ các cơ sở sản xuất phân tán là những nguồn thải lớn, nằm rải rác trong khu dân cư nên khó kiểm soát.

Ông cho rằng đô thị hóa, dân số và hoạt động sản xuất tăng làm lượng nước thải phát sinh ngày càng lớn, trong khi hạ tầng thu gom, xử lý ở nhiều nơi chưa theo kịp. Tại nhiều nơi, hệ thống thu gom nước thải chưa được tách riêng hoàn chỉnh với hệ thống thoát nước mưa.

Vì vậy, nước thải sinh hoạt hoặc nước thải từ cơ sở sản xuất, kinh doanh phân tán vẫn có nguy cơ theo cống, kênh, mương chảy vào sông, hồ khi chưa được xử lý đạt yêu cầu.

"Nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất nếu không được xử lý đảm bảo tiêu chuẩn trước khi xả ra môi trường thì các dòng sông sẽ ngày càng ô nhiễm, đến một thời điểm có thể trở thành những con sông chết như sông Nhuệ, Lừ, Sét, Kim Ngưu", ông Trường nói.

Vị chuyên gia nhìn nhận Hà Nội phải giải quyết đồng thời bài toán thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất trước khi đưa ra môi trường. Nếu chỉ xử lý phần "ngọn" ở sông, hồ nhưng nguồn xả phân tán trong khu dân cư vẫn tiếp tục chảy vào hệ thống thì ô nhiễm khó được giải quyết bền vững.

Ông phân tích, chất hữu cơ khi phân hủy trong điều kiện thiếu oxy có thể khiến nước chuyển màu đen, phát sinh mùi hôi và làm suy thoái hệ sinh thái thủy sinh. Hậu quả có thể xuất hiện tức thời như mùi hôi, cá chết, nguồn nước không thể sử dụng, nhưng cũng có thể tích tụ trong thời gian dài.

Nước thải sản xuất còn có thể chứa kim loại nặng, hóa chất hữu cơ hoặc chất độc khó phân hủy, do đó không thể đánh giá ô nhiễm chỉ bằng màu nước hay mùi hôi.

Ở góc độ thoát nước, túi nilon, thức ăn thừa và cặn bẩn bị cuốn vào cống có thể mắc tại miệng thu, song chắn hoặc những đoạn cống có dòng chảy yếu. Nếu không được thu gom, nạo vét thường xuyên, lượng chất thải tích tụ sẽ làm thu hẹp tiết diện dòng chảy tại một số vị trí.

Điều đó không có nghĩa rác là nguyên nhân duy nhất gây ngập ở Hà Nội. Nhưng khi mưa lớn xuất hiện với lượng nước lớn trong thời gian ngắn, việc giữ thông thoáng miệng thu, hố ga và tuyến cống là điều kiện để hệ thống phát huy khả năng tiêu thoát.

Vứt rác xuống cống có thể bị phạt đến 2 triệu đồng

Luật sư Hoàng Trọng Giáp, Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa, cho biết Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định cụ thể đối với hành vi vứt rác, đổ nước thải không đúng nơi quy định.

Theo đó hành vi vứt, thải, bỏ rác hoặc đổ nước thải không đúng nơi quy định tại khu chung cư, thương mại, dịch vụ hoặc nơi công cộng có thể bị phạt 500.000 đồng đến 1 triệu đồng. Trường hợp vứt rác trên vỉa hè, lòng đường hoặc vào hệ thống thoát nước thải đô thị, hệ thống thoát nước mặt; đổ nước thải không đúng quy định trên vỉa hè, lòng đường phố, mức phạt đối với cá nhân là 1-2 triệu đồng. Còn tổ chức có cùng hành vi bị phạt gấp 2 lần.

Với cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường, mức phạt được xác định theo lưu lượng, loại thông số và mức độ vượt quy chuẩn theo quy định.

Ngoài phạt tiền, tùy tính chất, mức độ, người vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung hoặc biện pháp khắc phục hậu quả. Trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội Gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự.

Luật sư Hoàng Trọng Giáp cho biết, căn cứ Nghị định 61/2026, cơ quan có thẩm quyền có thể tiếp nhận dữ liệu từ camera, hình ảnh, video do cá nhân, tổ chức cung cấp để xác minh, phát hiện và xử lý vi phạm hành chính.

Theo đó, hình ảnh, video do người dân ghi lại có thể được gửi cho cơ quan có thẩm quyền để xác minh nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Dữ liệu phải phản ánh khách quan, chính xác, trung thực hành vi, thời gian, địa điểm vi phạm và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. 

Trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, các đơn vị có thể tiếp nhận, thu thập dữ liệu gồm cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, công an cấp xã, Ủy ban nhân dân các cấp và một số cơ quan khác theo phạm vi quản lý.

Thời hạn sử dụng kết quả ghi nhận bằng phương tiện, thiết bị để xử phạt được tính đến hết ngày cuối cùng của thời hiệu xử phạt hành chính đối với hành vi vi phạm. Pháp luật hiện hành quy định thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường là 2 năm.

Luật sư Hoàng Trọng Giáp đánh giá, chế tài đã có, công cụ giám sát ngày càng đầy đủ hơn, vấn đề là tăng khả năng phát hiện và xử lý những vi phạm thường xuyên diễn ra trong ngõ, phố, khu chợ và khu dân cư,...

Xử phạt chỉ là một phần của lời giải bảo vệ môi trường, người dân và hộ kinh doanh có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể như: Không đổ nước bẩn, dầu mỡ, chất thải thực phẩm xuống cống; không đặt túi rác chắn miệng thu nước; bỏ rác đúng giờ, đúng điểm và thực hiện phân loại theo quy định.

Giữ cống không biến thành nơi chứa rác không chỉ là câu chuyện vệ sinh trước cửa mỗi ngôi nhà mà còn là một mắt xích trong bài toán môi trường đô thị và khả năng tiêu thoát nước của thành phố khi mùa mưa đến.