(Dân trí) - Nước đen như mực, mùi hôi thối theo gió len vào từng căn nhà. Nhiều năm qua, người dân ven sông Lừ, Sét, Kim Ngưu, Nhuệ phải sống chung với những dòng sông ô nhiễm do tình trạng xả thải trực tiếp.
Những ngày đầu tháng 9, mặc dù trời đã sang thu, thời tiết dịu mát hơn nhưng đứng trên cây cầu nhỏ bắc qua sông Sét, đoạn qua phường Tương Mai (Hà Nội), thứ dễ nhận thấy nhất không phải dòng nước dưới chân cầu mà là mùi hôi xộc thẳng lên mũi.
Mặt sông gần như không còn màu nước tự nhiên. Một lớp nước đen đặc, lờ đờ trôi giữa hai bờ bê tông.
Tại một số vị trí, những đường ống từ khu dân cư hướng thẳng ra sông. Nước thải từ miệng cống liên tục chảy xuống, tạo thành những vệt màu khác biệt trước khi hòa vào dòng nước đen phía dưới.
Những ngày nắng nóng kéo dài, mực nước xuống thấp, dòng chảy yếu, mùi hôi càng trở nên nồng nặc. Sống gần dòng sông hàng chục năm, ông Nguyễn Quang Phong (67 tuổi, trú phường Tương Mai) gần như đã quen với cảnh tượng này. Tuy nhiên, theo ông, “quen” không có nghĩa là người dân có thể chấp nhận.
Ông Phong cho rằng việc nước thải sinh hoạt từ khu dân cư, cơ sở sản xuất, kinh doanh chưa được thu gom triệt để, chảy trực tiếp xuống lòng sông là một trong những nguyên nhân khiến nhiều dòng sông ở Hà Nội ô nhiễm dai dẳng.
"Những ngày mưa, dòng sông còn đỡ. Nhưng chỉ cần một thời gian nắng nóng hoặc ít mưa là nước lại đen đặc, mùi rất khó chịu", ông Phong nói và cho biết, nhiều dòng sông trước đây có dòng chảy tự nhiên nhưng sau quá trình đô thị hóa, dân cư ngày càng đông, lượng nước thải đổ xuống ngày một lớn đã dần biến thành những “dòng sông chết”.
Ông cho rằng ngoài việc thành phố đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải riêng biệt, ý thức của người dân cũng phải thay đổi.
Cuối giờ chiều, ông Trịnh Quang Khanh (72 tuổi, trú tại phường Tương Mai) đứng khá lâu bên bờ sông Sét. Gắn bó với khu vực này hơn 40 năm, ông Khanh nhớ rõ những giai đoạn thay đổi của dòng nước.
Trong ký ức của ông, những con sông nhỏ giữa Hà Nội từng hoàn toàn khác.
"Ngày trước nước trong lắm. Trẻ con chúng tôi chiều chiều còn xuống tắm. Có người thậm chí múc nước sông về, để lắng rồi sử dụng", ông Khanh kể.
Nhưng từ khoảng những năm 1990, theo ông, dòng sông Sét bắt đầu thay đổi nhanh chóng. Khu dân cư mọc lên, nước thải ngày một nhiều. Rác sinh hoạt cũng xuất hiện dày hơn. Màu nước trong xanh dần biến mất, thay vào đó là một dòng nước đục rồi chuyển sang đen ngòm.
"Chúng tôi chứng kiến dòng sông thay đổi từng ngày. Bây giờ chẳng ai nghĩ tới chuyện xuống sông nữa, đứng gần lâu còn không chịu nổi mùi", ông Khanh nói.
Ông không kỳ vọng dòng sông có thể ngay lập tức trở lại trong xanh như thời thơ ấu, nhưng mong nước bớt đen, hết mùi và môi trường sống của người dân hai bên bờ được cải thiện.
Chiều xuống, khu vui chơi giáp sông Sét bắt đầu có người cao tuổi tới đi bộ, tập thể dục.
Bà Nguyễn Thị Dung (63 tuổi) cùng vài người trong khu dân cư vừa tập vừa trò chuyện, quét rác tại khu tập. Thế nhưng những buổi tập bên bờ sông Sét thường không kéo dài.
Bà chia sẻ, khi gió từ phía dòng sông thổi vào, mùi hôi trở nên đặc biệt khó chịu. Có hôm mọi người chỉ đi bộ khoảng 15-20 phút rồi phải rời đi.
"Ngày nào chúng tôi cũng phải quét dọn khu vực này rồi mới tập thể dục. Sông càng ngày càng bẩn, nước đen như than. Có hôm mùi hôi khủng khiếp, không thể đứng lâu", bà Dung nói.
Với nhiều gia đình sống sát những đoạn sông ô nhiễm, cách đối phó phổ biến nhất trong những ngày oi nóng là đóng cửa. Cửa chính đóng, cửa sổ đóng, những căn nhà chỉ cách dòng sông vài mét phải hạn chế lấy gió tự nhiên bởi càng mở cửa, mùi từ lòng sông càng dễ tràn vào nhà.
Không chỉ sông Sét, tình trạng nước đen, mùi hôi và nước thải xả xuống lòng sông đã tồn tại nhiều năm tại sông Lừ, sông Kim Ngưu, sông Nhuệ và trước đây đặc biệt nghiêm trọng ở sông Tô Lịch.
Sông Kim Ngưu dài chưa đến 10km, chạy qua khu vực đông dân cư của Hà Nội. Từng là tuyến giao thông đường thủy, dòng sông ngày nay chủ yếu đảm nhận chức năng tiêu thoát nước.
Dọc theo dòng sông có nhiều cửa cống kết nối với hệ thống thoát nước đô thị. Trong những thời điểm dòng chảy yếu, nước sông có màu đen đặc, mùi hôi có thể cảm nhận ngay từ đường giao thông hai bên bờ.
Tình cảnh tương tự diễn ra trên sông Lừ. Dòng sông dài khoảng 10km, lòng sông rộng khoảng 10-20m, đi qua nhiều khu dân cư đông đúc. Trong nhiều năm, lượng lớn nước thải sinh hoạt đổ xuống khiến sức chịu tải của dòng sông bị vượt quá.
Dù từng được cải tạo nhiều lần, hình ảnh quen thuộc tại không ít đoạn sông Lừ vẫn là dòng nước đen, chảy rất chậm. Mùa hè trở thành khoảng thời gian ám ảnh nhất với những hộ dân ven sông. Nắng nóng kéo dài khiến lượng nước tự nhiên ít, trong khi nước thải vẫn tiếp tục phát sinh. Mực nước thấp, dòng chảy gần như đứng lại khiến chất ô nhiễm bị cô đặc, mùi hôi theo đó nặng hơn.
Thành phố hiện đã triển khai tuyến cống bao sông Lừ dài hơn 7,6km nhằm thu gom nước thải dọc hai bên sông, dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá thay vì tiếp tục để nước thải chảy xuống lòng sông. Công trình được khởi công cuối năm 2025 và nằm trong tổng thể hệ thống xử lý nước thải Yên Xá.
Trong khi đó, sông Sét dài hơn 3,6km cũng là một trong những trục thoát nước quan trọng ở khu vực phía Nam nội đô. Tại đoạn cuối dòng sông hướng về Yên Sở, rác từ thượng nguồn theo dòng nước dồn xuống, tập trung tại một số vị trí. Khi không được thu gom kịp thời, túi nylon, hộp nhựa, bèo và nhiều loại rác khác ken đặc trên mặt nước.
Ghi nhận của phóng viên Dân trí cho thấy nước nhiều đoạn sông mang màu đen kịt.
Thực tế, ô nhiễm ở những dòng sông này không phải câu chuyện mới. Nhiều năm trước, sông Kim Ngưu, Lừ, Sét, Tô Lịch hay Nhuệ từng được nhắc đến với tên gọi không mấy dễ chịu: "Những dòng sông chết giữa lòng Hà Nội".
Điều đáng nói, chúng không chết vì thiếu nước hoàn toàn mà bị bủa vây bởi nước thải. Từ những dòng sông tự nhiên, một số nơi dần mang chức năng giống như những tuyến mương hở khổng lồ tiếp nhận nước thải, nước mưa của đô thị.
Chỉ sau những trận mưa lớn, khi một lượng nước đáng kể đổ vào lòng sông, màu nước mới tạm thời thay đổi. Dòng chảy mạnh hơn cuốn bớt lớp nước tù đọng, mùi hôi giảm xuống nhưng trạng thái ấy thường không kéo dài.
Mưa ngừng vài ngày, đặc biệt khi nắng nóng trở lại, màu đen lại xuất hiện. Đó cũng là lý do nhiều người dân sống lâu năm bên sông thường nói vui rằng những dòng sông này chỉ “sống” lại sau trời mưa.
Sông Nhuệ cho thấy vấn đề ô nhiễm còn có thể lan xa hơn phạm vi nội đô. Dọc hai bên sông Nhuệ, đoạn qua địa bàn các phường Từ Liêm, Đại Mỗ,... hàng loạt nhà xưởng, kho bãi dựng bằng khung sắt, mái tôn nằm san sát, kéo dài theo mép sông.
Nhìn từ trên cao, những mái tôn lớn nhỏ ken dày, có công trình áp sát bờ, gần như không còn khoảng trống ngăn cách với dòng nước. Phía sau các nhà xưởng là cảnh rác thải ngổn ngang. Túi nilon, bao tải, phế liệu, vật liệu bỏ đi chất thành từng đống dọc bờ sông, có chỗ tràn xuống mép nước.
Một số nhà xưởng trổ cửa thẳng ra phía sông, bên dưới xuất hiện những điểm tập kết rác và dấu vết nước thải chảy xuống dòng Nhuệ.
Dưới chân các công trình, nước sông chuyển màu đen sẫm, đặc quánh, dòng chảy chậm. Rác nổi lềnh bềnh, bám dọc hai bên bờ. Trong không khí thường trực mùi hôi từ dòng nước ô nhiễm và những đống rác ven sông. Giữa khu dân cư đông đúc, sông Nhuệ hiện lên như một dải nước đen bị các nhà xưởng, kho bãi và rác thải bủa vây.
Ông Nguyễn Thanh An (61 tuổi, trú tại phường Nam Từ Liêm) cho biết, tình trạng ô nhiễm sông Nhuệ đã kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của các hộ dân sinh sống dọc hai bên bờ.
Ông kể, vào những ngày ít mưa, đặc biệt khi thời tiết nắng nóng, nước sông thường chuyển màu đen, bốc mùi hôi khó chịu. Có thời điểm mùi từ dòng sông theo gió lan sâu vào khu dân cư, khiến nhiều gia đình phải đóng kín cửa dù thời tiết oi bức.
"Người dân sống ở đây mong nhất là dòng sông sớm được làm sạch, không còn cảnh nước đen và mùi hôi như hiện nay”, ông An bày tỏ.
Ông cho rằng tình trạng ô nhiễm không chỉ làm mất mỹ quan đô thị mà còn khiến người dân lo ngại về môi trường sống, nhất là các gia đình có người già và trẻ nhỏ.
Người dân mong thành phố sớm có giải pháp đồng bộ để thu gom, xử lý nước thải, nạo vét bùn và khơi thông dòng chảy, từng bước trả lại môi trường trong lành cho sông Nhuệ bởi đây không chỉ là dòng tiêu thoát nước mà còn liên quan tới nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp ở khu vực hạ lưu.
Nói về nguyên nhân khiến dòng sông Nhuệ bị ô nhiễm nặng nề, ngày đêm bốc mùi hôi thối, ông An khẳng định một trong những nguyên nhân chính là có hàng loạt cống xả thải xả trực tiếp ra dòng sông.
"Không ai biết được nước thải trong những cống xả đấy chứa những chất độc hại như thế nào, điều mà ai cũng dễ dàng nhận thấy là màu nước xả thải thường đen kịt, bốc mùi. Để cứu các dòng sông, cần có những biện pháp quyết liệt, có hệ thống thu gom nước thải, không để xả thải trực tiếp ra lòng sông", ông An nói.
Tháng 7 vừa qua, Hà Nội đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ hệ thống đê điều, nạo vét và xử lý ô nhiễm môi trường sông Nhuệ theo phương thức PPP, với sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 75.115 tỷ đồng, dự kiến thực hiện trong giai đoạn 2026-2029. Một trong những mục tiêu được thành phố xác định là giảm tình trạng ô nhiễm do nước thải sinh hoạt xả thẳng vào sông.
Một dòng sông muốn “sống” cần ít nhất hai điều kiện: nguồn gây ô nhiễm phải được kiểm soát và phải có dòng nước đủ để duy trì khả năng tự làm sạch. Trong nhiều năm, đây lại chính là hai điểm yếu của những con sông nội đô Hà Nội.
Nước thải sinh hoạt chứa lượng lớn chất hữu cơ, dầu mỡ, thức ăn thừa, chất tẩy rửa, nitơ, phốt pho và vi sinh vật. Khi lượng chất hữu cơ quá lớn đổ vào nguồn nước, quá trình phân hủy tiêu hao lượng oxy hòa tan, khiến môi trường sống của nhiều loài thủy sinh bị phá vỡ.
Theo đánh giá của ngành môi trường Hà Nội, tại nhiều đoạn sông ô nhiễm, nồng độ oxy hòa tan có thời điểm xuống dưới 0,5mg/l, trong khi một số chỉ tiêu vi sinh vượt quy chuẩn hàng chục lần.
Khi đó, khả năng tự làm sạch của dòng sông gần như không còn. Nước thải mới tiếp tục chảy xuống, lớp bùn ô nhiễm tiếp tục tích tụ dưới đáy. Trong điều kiện nắng nóng, nước ít và dòng chảy yếu, quá trình phân hủy yếm khí diễn ra mạnh hơn, tạo ra mùi khó chịu.
Bởi vậy, việc nạo vét lòng sông hay bổ sung nước nếu đứng riêng lẻ khó giải quyết tận gốc vấn đề. Nếu phía trên những miệng cống vẫn ngày đêm đưa nước thải chưa được xử lý xuống sông, lượng nước sạch bổ sung vào cuối cùng cũng bị ô nhiễm trở lại.
Những gì diễn ra với sông Tô Lịch cho thấy tầm quan trọng của việc tách nước thải khỏi dòng sông. Từ tháng 8/2025, toàn bộ 345 họng xả dọc sông Tô Lịch đã được thu gom, nước thải dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá.
Nhà máy có công suất thiết kế 270.000m3/ngày đêm. Sau đó, Hà Nội triển khai bổ cập nước từ hồ Tây và nước sau xử lý trở lại dòng sông.
Sau nhiều tháng vận hành, một số thời điểm nước sông Tô Lịch đã chuyển màu, mùi hôi giảm rõ rệt so với những năm trước. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy việc phục hồi một dòng sông từng bị ô nhiễm trong hàng chục năm không thể hoàn thành chỉ sau vài tháng.
Tháng 7/2025, UBND TP Hà Nội đã phê duyệt Đề án phục hồi chất lượng môi trường và phát triển hệ thống 4 sông nội đô Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét, với 32 chương trình, dự án thực hiện trong giai đoạn 2025-2030.
Các nhóm giải pháp không chỉ gồm xử lý nước thải mà còn kiểm soát nguồn ô nhiễm, bổ cập nước, cải tạo dòng chảy, cảnh quan hai bên bờ và nâng cao ý thức cộng đồng.
Đây được xem là cách tiếp cận khác với việc chỉ nạo vét hoặc làm đẹp bờ sông. Bởi vấn đề lớn nhất vẫn nằm dưới mặt nước và phía sau những miệng cống.
Theo số liệu công bố của Hà Nội, tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý đến năm 2025 đạt khoảng hơn 50%. Điều đó đồng nghĩa bài toán thu gom và xử lý nước thải vẫn còn một khoảng trống lớn cần tiếp tục được giải quyết.
Ngoài nguồn xả từ hệ thống thoát nước, rác sinh hoạt cũng đang gây thêm áp lực cho các dòng sông.
Tháng 8, cơ quan môi trường Hà Nội tiếp tục cảnh báo tình trạng rác sinh hoạt, phế thải xây dựng bủa vây nhiều sông, hồ, kênh mương của thành phố, không chỉ làm tăng ô nhiễm mà còn ảnh hưởng khả năng tiêu thoát nước.
Vì thế, những hệ thống cống bao trị giá hàng trăm tỷ đồng hay nhà máy xử lý nước thải công suất hàng trăm nghìn mét khối mỗi ngày chỉ giải quyết được một phần bài toán nếu rác vẫn bị ném xuống sông và các nguồn xả không được kiểm soát chặt chẽ.
Trở lại bên sông Sét, cuối buổi chiều, mặt trời xuống thấp sau những dãy nhà. Dưới lòng sông, nước vẫn gần như đứng yên. Một chiếc túi nylon từ phía thượng nguồn chậm chạp trôi tới rồi mắc lại giữa đám rác bên bờ.
Trên khoảng sân cạnh sông, nhóm người cao tuổi tập thể dục được một lúc rồi lần lượt ra về. Ông Trịnh Quang Khanh vẫn nhớ dòng nước trong xanh của hàng chục năm trước nhưng không dám nghĩ ngày ấy có thể dễ dàng trở lại.
"Tôi chỉ mong dòng sông sớm được cải tạo. Không cần được như ngày xưa ngay, chỉ cần nước đỡ ô nhiễm, không còn mùi hôi để người dân sống bên sông có thể mở cửa nhà bình thường cũng đã đáng mừng rồi", ông Khanh nói.
Sau hàng chục năm đô thị hóa, để những “dòng sông chết” thực sự hồi sinh, Hà Nội sẽ cần nhiều hơn những đợt làm sạch mặt nước.
Điều người dân chờ đợi là đến một ngày, những miệng cống không còn xả nước thải trực tiếp xuống lòng sông; dòng nước không chỉ trong hơn sau một trận mưa rồi lại chuyển đen khi trời nắng. Bởi một dòng sông chỉ thực sự sống lại khi nó không phải làm nhiệm vụ của một đường cống giữa lòng thành phố.
