Nhà máy thủy điện 100 năm tuổi đầu tiên ở Đông Dương
(Dân trí) - Nhà máy thủy điện Cát Cát được người Pháp xây dựng năm 1925, là một trong những thủy điện đầu tiên ở Đông Dương. Hiện nay nhà máy không còn hoạt động nhưng là chứng tích của ngành điện Việt Nam.
Nhà máy thủy điện Cát Cát nằm ở thị xã Sa Pa cũ (nay thuộc xã Tả Van, tỉnh Lào Cai) cùng với nhà máy thủy điện Ankroet (tỉnh Lâm Đồng) là hai nhà máy thủy điện cổ nhất Việt Nam được người Pháp xây dựng đầu tiên ở Đông Dương.
Trong ảnh, nhà máy thủy điện Cát Cát đến nay không còn hoạt động nhưng được lưu giữ để bảo tồn những giá trị về lịch sử và phục vụ du lịch khám phá.
Được xây dựng năm 1925, đến nay nhà máy thủy điện Cát Cát tồn tại hơn 100 năm. Những tư liệu lịch sử còn lưu giữ, công trình thủy điện này ban đầu có công suất 50 kWh, chủ yếu cung cấp điện cho hệ thống máy điện tín và phục vụ sinh hoạt cho sĩ quan và binh lính Pháp tại Sa Pa.
Năm 1953, trong phong trào tiễu phỉ kháng chiến, để tránh bị phá hoại, chính quyền địa phương quyết định chuyển hệ thống máy phát điện của thủy điện Cát Cát về tỉnh Yên Bái để bảo quản nên công trình ngừng hoạt động.
Đến năm 1960, khi người Ba Lan xây dựng Trạm Vật lý địa cầu tại huyện Sa Pa cũ, tỉnh Lào Cai, đã nghiên cứu hỗ trợ sửa chữa, khôi phục nhà máy thủy điện Cát Cát.
Các chuyên gia Ba Lan đã thiết kế và đặt làm một tuabin máy phát mới bên nước sở tại nâng công suất thủy điện Cát Cát lên 100 kWh cung cấp đủ điện cho Trạm Vật lý địa cầu và một số cơ quan đầu não của huyện Sa Pa thời đó.
Đại diện đơn vị quản lý di tích Nhà máy thủy điện Cát Cát cho biết, từ năm 1960 đến năm 1979, thủy điện Cát Cát hoạt động bình thường. Để phục vụ thêm 2 khu dân cư trung tâm thị trấn Sa Pa, thủy điện được nâng cấp tuabin.
Đến năm 1993, hệ thống điện lưới quốc gia phủ đến Sa Pa. Do công suất nhà máy thủy điện Cát Cát thấp nên được dừng phát điện. Ông Đỗ Ngọc Minh, người vận hành nhà máy là người đóng van nước, cầu dao chấm dứt vai trò lịch sử của thủy điện sau quãng thời gian hoạt động bền bỉ.
Ghi nhận của phóng viên Dân trí, hiện nay hệ thống tuabin, bảng điều khiển, nhiều thiết bị khác của nhà máy vẫn còn được lưu giữ nguyên trạng. Nhà máy tuy đã ngừng hoạt động nhưng vẫn là chứng tích lịch sử của ngành điện Việt Nam.
Phía bên ngoài nhà máy thủy điện Cát Cát, hệ thống cột điện được xây dựng từ năm 1925 đến nay vẫn còn, tuy nhiên không có hệ thống dây. Người dân bản Cát Cát, xã Tả Van, tỉnh Lào Cai dùng để lắp bóng điện chiếu sáng cho khu dân cư và điểm du lịch cộng đồng để du khách tham quan.
Các dấu tích về khu đập ngăn nước trên suối, mương dẫn nước, khu bể điều áp, ống thép dẫn nước về tuabin, nhà vận hành, cửa xả nước... vẫn đang được giữ gìn khá nguyên vẹn. Tuy nhiên, trải qua những biến động của thời gian, nhiều hạng mục đã bị xuống cấp.
Các du khách nước ngoài thích thú khi được chiêm ngắm nhà máy thủy điện cổ xưa nhất Việt Nam. "Nhà máy thủy điện nằm trên khu vực miền núi cao, các thiết bị máy móc, vật liệu xây dựng được đưa từ nước ngoài về sau đó vận chuyển đến đây để xây dựng nhà máy rất tài tình. Tôi rất khâm phục người dân địa phương đã góp phần lớn để xây dựng nên nhà máy thủy điện này", du khách người Ba Lan chia sẻ.
