Điện rác phát triển, vì sao phải nâng công suất bãi rác lớn nhất TPHCM?

Bãi rác Đa Phước - từ khóa mà người dân khu Nam TPHCM mỗi khi nghe đến đều lắc đầu ngao ngán - đang trở thành chủ đề thảo luận những ngày qua. Công ty TNHH Xử lý chất thải Việt Nam (VWS) vừa đề xuất nâng năng lực tiếp nhận của bãi rác này từ 24 triệu tấn lên 41 triệu tấn rác.

Chưa rõ việc nâng công suất lên gần gấp đôi sẽ khiến bãi rác lớn nhất thành phố mở cửa thêm bao nhiêu năm, nhưng với nhiều người dân khu Phú Mỹ Hưng, Bình Chánh, Phước Kiển... đề xuất trên đồng nghĩa tình cảnh chịu đựng mùi hôi mỗi khi mùa gió Tây Nam đến.

Nỗi lo khi núi rác phình to

Bãi rác Đa Phước được khởi công năm 2005 và chính thức tiếp nhận rác từ năm 2007. Gần 2 thập kỷ qua, đây là nơi tiếp nhận rác lớn nhất của TPHCM với lượng chất thải được đưa về thường chiếm 60-70% tổng lượng rác của thành phố.

Nhìn ở quy mô đại đô thị, thủ đô Hà Nội cũng có một bãi rác "khủng", tiếp nhận phần lớn rác thải của thành phố là bãi rác Nam Sơn. Điểm chung của bãi rác Đa Phước hay Nam Sơn là đều sử dụng công nghệ chôn lấp lộ thiên. Qua từng năm, cao độ của bãi rác được nâng lên, dần dần trở thành một núi rác nhân tạo. 

Gió mang theo mùi hôi của rác thải gây phiền toái cho các khu dân cư lân cận. Tuy nhiên, bãi rác Nam Sơn ở Hà Nội nằm cách trung tâm thành phố 35km đường chim bay. Dù điều kiện hướng gió thế nào, người dân nội đô cũng không phải lo ngại tình huống mùi từ bãi rác bay tới.

Trong khi đó, bãi rác Đa Phước có cự li đường chim bay đến chợ Bến Thành là 12km và chỉ khoảng 7km đến các khu đô thị phía Nam TPHCM như Phú Mỹ Hưng, Phước Kiển, Bình Chánh... Vào mùa gió Tây Nam (từ tháng 5 đến tháng 10), cư dân khu Nam TPHCM trở thành "nạn nhân" trực tiếp của mùi hôi từ núi rác.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Trưởng ban Khoa học, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cho biết, một khu chôn lấp rác thải như Đa Phước là vấn đề môi trường rất lớn.

Theo ông Cơ, việc chôn lấp rác trên khu đất bằng phẳng như bãi rác Đa Phước tại TPHCM có thể gây ra nhiều hệ lụy, ảnh hưởng đến nước mặt, nước ngầm, không khí, cảnh quan...

“Ở nhiều nước, khi xây dựng các bãi rác quy mô lớn, họ làm tường chắn cao để cách ly với khu dân cư, người dân xung quanh gần như không nhìn thấy bãi rác”, ông Hoàng Xuân Cơ nói.

Ông nhận định bãi rác tác động rất lớn đến nhiều thành phần môi trường. Nếu bãi rác Đa Phước được chấp thuận nâng thêm 17 triệu tấn rác thải, nguy cơ tác động và ảnh hưởng môi trường sẽ gia tăng đáng kể.

Do đó, trước khi quyết định tăng khối lượng chôn lấp, các cơ quan chức năng cần đánh giá kỹ khả năng tác động đến môi trường xung quanh, như nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, không khí khu vực bãi rác. Đồng thời, nhà chức trách cần xem xét ý kiến người dân địa phương về việc gia tăng khối lượng rác chôn lấp.

“Nếu khối lượng rác tăng lên, các ngành chức năng phải đánh giá khả năng chịu tải của khu vực. Các số liệu môi trường phải rõ ràng, từ hiện trạng bãi rác, khu dân cư, kênh rạch xung quanh đến chất lượng nước ngầm. Có như vậy mới đánh giá được mức độ ảnh hưởng”, ông Cơ nhấn mạnh.

Theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, việc tăng lượng rác tại bãi rác Đa Phước cần huy động các nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và kỹ thuật tham gia đánh giá nghiêm túc. Cơ quan chức năng phải trả lời rõ cho người dân về nguy cơ ảnh hưởng đến nước ngầm, nước mặt, không khí cũng như phạm vi tác động nếu tăng khối lượng rác.

Giải pháp điện rác

Trao đổi với phóng viên Dân trí, ông Trịnh Nhật Cường, cựu lãnh đạo tại nhà máy điện rác Sóc Sơn (Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nam Sơn, Hà Nội), cho biết, nhà máy có thể tiếp nhận 5.000 tấn rác mỗi ngày.

Đây là dây chuyền đốt rác phát điện lớn nhất Việt Nam và minh chứng cho sự thành công trong việc chuyển đổi công nghệ xử lý rác của thủ đô. Lãnh đạo thành phố nhiều lần khẳng định giải pháp điện rác sẽ giúp dừng hẳn việc chôn lấp, tái tạo môi trường và biến các bãi rác lớn thành công viên.

Không chỉ vận hành hiệu quả về mặt kỹ thuật, nhà máy điện rác Sóc Sơn còn cho thấy cách một doanh nghiệp nước ngoài (Công ty Thiên Ý - Trung Quốc) nắm công nghệ lõi, đến Việt Nam đầu tư hạ tầng và đạt thành công về mặt lợi nhuận.

Theo phân tích của ông Cường, một nhà máy điện rác có thể tạo ra nguồn thu kép. Nguồn thu thứ nhất đến từ việc xử lý rác thải rắn sinh hoạt; nguồn thu thứ 2 từ việc bán điện lên lưới điện quốc gia.

Ngay cả phụ phẩm như tro xỉ từ lò đốt cũng có thể được phân kim, sau đó được hợp quy, hợp chuẩn để sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp, đây cũng là nguồn thu phụ đáng kể trong bối cảnh nhiều dự án đang cần vật liệu san lấp.

"Nhà máy vừa có nguồn thu từ việc tiếp nhận rác, vừa có nguồn rác để vận hành lò đốt phát điện. Thực ra doanh thu từ việc bán điện mới là nguồn thu chính của mô hình kinh doanh này", ông Cường phân tích.

Công nghệ điện rác mang lại lợi ích cho xã hội và nhà đầu tư, nhưng vẫn chưa thực sự phổ biến tại Việt Nam.

Tại TPHCM, nơi lượng rác thải phát sinh mỗi ngày lớn hơn nhiều so với Hà Nội, thành phố đã khởi công 2 dự án đốt rác phát điện lớn, nhưng chưa có công trình nào đi vào hoạt động.

Theo cựu lãnh đạo nhà máy điện rác Sóc Sơn, nhà đầu tư vẫn còn nhiều e ngại khi triển khai dự án đốt rác phát điện tại một địa phương. Trong đó, vấn đề phải cân nhắc nhất là nguồn rác đều đặn để vận hành lò đốt.

"Nhà máy điện rác Sóc Sơn là một trường hợp đặc biệt, khi nhà đầu tư được thành phố cam kết đảm bảo nguồn rác trong 49 năm, tối thiểu 3.000 tấn mỗi ngày. Nếu không có cam kết dạng này, không phải nhà đầu tư nào cũng dám xuống tiền xây nhà máy", ông Cường chia sẻ.

Phân tích thêm về việc này, ông Cường cho biết, việc tiếp nhận, xử lý rác thải cho thành phố phải thông qua cơ chế đấu thầu hàng năm. Việc này không đảm bảo được lượng rác cho nhà máy vận hành và là rủi ro khiến nhiều nhà đầu tư lo ngại.

Còn theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, công nghệ đốt rác phát điện có nhiều ưu điểm, nhưng cần quản lý chặt chẽ để đảm bảo khâu vận hành không làm phát sinh chất thải nguy hại. 

Ông lấy ví dụ, để hạn chế phát sinh dioxin trong quá trình đốt rác, nhà máy phải thực hiện đốt hai cấp, gồm buồng đốt sơ cấp và buồng đốt thứ cấp. Tuy nhiên, công nghệ này đòi hỏi quy trình vận hành nghiêm ngặt, tiêu tốn nhiều điện năng và làm tăng đáng kể chi phí.

“Nếu cơ quan quản lý Nhà nước không kiểm soát được quy trình vận hành lò đốt thì rất nguy hiểm. Vấn đề cốt lõi là có kiểm soát được hệ thống đốt rác hay không”, ông Cơ nói.