Vi khuẩn nào là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não nguy hiểm ở trẻ?

Nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não ở trẻ

Tại tọa đàm cập nhật thông tin về bệnh do phế cầu khuẩn, vừa diễn ra ở TPHCM, GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam chia sẻ, bệnh do phế cầu khuẩn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ.

Hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn.

Dữ liệu giám sát tại 2 bệnh viện chuyên khoa nhi tuyến cuối ở TPHCM là Nhi đồng 1 và Nhi đồng 2 (trong giai đoạn 2012-2021) cho thấy, phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi (chiếm hơn 86%), tiếp theo là H. influenzae (7,6%) và vi khuẩn não mô cầu (6,3%).

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh do phế cầu khuẩn (giai đoạn 2019-2022) ghi nhận 24 ca tử vong, với gần 85% là nhóm dưới 5 tuổi, tức cứ khoảng 11 trẻ mắc bệnh thì có 1 trẻ không qua khỏi.

Đáng chú ý, một nghiên cứu xuất bản năm 2026 ước tính, khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam mang phế cầu khuẩn không triệu chứng ở vùng hầu họng - trở thành nguồn lây chủ yếu trong cộng đồng và hộ gia đình đa thế hệ.

Nghiên cứu này cũng xác định các type huyết thanh phổ biến nhất thường được ghi nhận là 6A, 19F, 6B, 23F, 14 và 19A. Trong đó, type 19F có mức độ phổ biến và liên quan đến 25% số ca tử vong được xác định tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Thách thức điều trị vì tình trạng kháng kháng sinh

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, nhấn mạnh bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam tiếp tục thay đổi theo thời gian, với sự đa dạng của các type huyết thanh lưu hành.

Đi kèm sự gia tăng của những type huyết thanh độc lực cao, việc điều trị bệnh do phế cầu khuẩn ngày càng gặp nhiều thách thức, do vi khuẩn đã kháng với các kháng sinh phổ biến, thậm chí đa kháng thuốc.

Điển hình như tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2019-2022), hơn 75% type phế cầu gây bệnh xâm lấn đã kháng nhóm cephalosporin thế hệ ba cùng nhiều loại kháng sinh khác. Tương tự, các nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng cao hơn 90% của phế cầu với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng.

BSCKII Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố (TPHCM) chia sẻ, hằng năm đơn vị ông tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn, và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO.

Trong đó, trẻ có bệnh nền như hen suyễn nặng hay suy giảm miễn dịch có nguy cơ bị ảnh hưởng sức khỏe nghiêm trọng bởi bệnh do phế cầu khuẩn cao hơn so với trẻ khỏe mạnh cùng độ tuổi. 

Điều ít cha mẹ nhận thức được là bệnh phế cầu khuẩn được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi khác nhau. Và khi trẻ đã mắc bệnh, lựa chọn điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM nhấn mạnh, bệnh do phế cầu khuẩn hiện không chỉ là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở một số trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao.

Do đó, việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ.