Thói quen "bổ dưỡng" khiến gan tổn thương vì nhiều người làm sai

Gan quá tải vì những viên thuốc bổ

Không ít người hiện nay có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một viên multi vitamin (vitamin tổng hợp), giữa trưa dùng thêm viên “mát gan”, chiều uống collagen, tối bổ sung sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ.

Có người còn dùng thêm viên giảm cân, tăng cơ hoặc các chế phẩm có nguồn gốc thảo dược với tâm lý “đã là thuốc bổ thì không hại”.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, chính thói quen sử dụng vitamin và thực phẩm chức năng tràn lan, không có chỉ định, đang trở thành một mối đe dọa âm thầm đối với lá gan của nhiều người Việt.

Gan vốn được xem là “bộ lọc trung tâm” của cơ thể, đảm nhiệm vai trò xử lý gần như mọi chất lạ được đưa vào, từ thuốc, rượu bia đến các loại thảo dược và thực phẩm bổ sung.

Khi một người dùng đồng thời nhiều loại sản phẩm, liều cao hoặc kéo dài trong thời gian dài, gan sẽ phải làm việc quá mức, từ đó dẫn đến tổn thương tế bào gan, tăng men gan, viêm gan, xơ gan, thậm chí suy gan.

Điều đáng lo là phần lớn những tổn thương này không xuất hiện rầm rộ ngay từ đầu. Nhiều người vẫn ăn uống, sinh hoạt bình thường, chỉ tình cờ phát hiện men gan tăng khi đi kiểm tra sức khỏe định kỳ. Đến lúc đó, tế bào gan có thể đã bị tổn thương trong một thời gian khá dài.

Trong y học, tình trạng này được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung. Theo BS Hoàng, có hai cơ chế thường gặp.

Một là độc tính trực tiếp, tức dùng càng nhiều thì nguy cơ càng cao, như trường hợp vitamin A liều cao. Hai là độc tính đặc ứng, xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm, liên quan đến yếu tố miễn dịch và gen, rất khó dự đoán từ trước.

Nhiều loại “thuốc bổ” chồng chéo, gan phải xử lý một “hỗn hợp hóa học”

Thực tế, vấn đề không chỉ nằm ở một loại vitamin hay một sản phẩm đơn lẻ. Điều khiến bác sĩ lo ngại hơn là cách nhiều người tự kết hợp cùng lúc nhiều loại viên uống với niềm tin rằng càng bổ sung nhiều thì cơ thể càng khỏe mạnh.

Khi đó, hệ enzyme chuyển hóa của gan, đặc biệt là hệ Cytochrome P450, sẽ phải hoạt động liên tục để xử lý các chất lạ.

Trong quá trình này, có thể xảy ra tình trạng chất này làm ức chế enzyme, chất khác lại cảm ứng enzyme, hoặc các hoạt chất cạnh tranh nhau khi gắn với protein vận chuyển trong máu. Kết quả là một số chất bị tích tụ vượt ngưỡng an toàn hoặc tạo ra các chất chuyển hóa trung gian có hại cho tế bào gan.

Nguy cơ càng lớn hơn khi trên thị trường có không ít sản phẩm quảng cáo bằng những cụm từ như “công thức độc quyền”, “chiết xuất bí truyền”, “thải độc cơ thể”, nhưng lại không công bố rõ ràng hàm lượng từng thành phần.

Với người dùng, đó có thể chỉ là một hộp viên uống bắt mắt. Nhưng với lá gan, đó là cả một “hỗn hợp hóa học” không rõ nồng độ cần phải xử lý mỗi ngày.

Theo BS Hoàng, không phải tất cả vitamin hay thực phẩm chức năng đều có tác động như nhau

Nhóm vitamin tan trong chất béo như A, D, E, K cần thận trọng vì khác với vitamin tan trong nước có thể thải bớt qua nước tiểu, nhóm này có xu hướng tích lũy trong gan và mô mỡ.

Việc dùng vitamin A liều cao kéo dài có thể gây xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Vitamin D dùng không đúng cách có thể làm tăng canxi máu.

Vitamin E liều cao lại có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, nhất là ở người đang dùng thuốc chống đông. Những nguy cơ này không phải lúc nào cũng biểu hiện tức thì, nên người dùng rất dễ chủ quan.

Đừng đợi đến khi vàng da, đau hạ sườn phải mới đi khám

Một trong những điều nguy hiểm nhất của tổn thương gan do thực phẩm chức năng là diễn tiến âm thầm. Không ít trường hợp chỉ đến bệnh viện khi đã có triệu chứng rõ rệt như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc đau tức vùng hạ sườn phải.

Theo khuyến cáo của bác sĩ, những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm gồm rối loạn tiêu hóa kéo dài, đau vùng gan, ngứa da dai dẳng, phân bạc màu, sốt nhẹ, phát ban hoặc nổi mề đay. Đây có thể là tín hiệu cho thấy gan đang “kêu cứu” sau một thời gian dài phải gồng mình xử lý quá nhiều chất bổ sung.

Đáng chú ý, không ít người khi thấy cơ thể mệt mỏi, ăn uống kém hoặc men gan tăng lại tiếp tục tự mua thêm các sản phẩm được quảng cáo là “bổ gan”, “giải độc gan” để dùng.

Theo BS Hoàng, đây có thể là một sai lầm khiến tình trạng tổn thương gan nặng hơn.

Khi phát hiện men gan tăng liên quan đến việc dùng thực phẩm chức năng hoặc vitamin, điều quan trọng nhất là ngừng ngay tất cả các sản phẩm đang sử dụng, kể cả những loại được quảng cáo là hỗ trợ gan. Trong nhiều trường hợp, nếu dừng đủ sớm, gan có thể tự phục hồi sau vài tuần đến vài tháng.

"Phần lớn nhu cầu vitamin và khoáng chất của cơ thể hoàn toàn có thể được đáp ứng thông qua chế độ ăn cân đối với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm đa dạng. Không phải ai cũng cần uống thêm vitamin mỗi ngày.

Chỉ một số nhóm đối tượng thực sự cần bổ sung theo chỉ định của bác sĩ, như phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người cao tuổi, người có bệnh lý tiêu hóa hoặc kém hấp thu, bệnh nhân sau phẫu thuật đường ruột, trẻ suy dinh dưỡng", BS Hoàng cho hay.