Người lao động mất gì khi cố tình nhận trợ cấp thất nghiệp sai quy định?

Theo thống kê của cơ quan Bảo hiểm xã hội, giai đoạn 2020-2024, hơn 87.000 trường hợp vừa hưởng trợ cấp thất nghiệp vừa tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đã được phát hiện, qua đó ngăn chặn nguy cơ chi sai khoảng 319 tỷ đồng.

Tại tọa đàm "Giải pháp ngăn chặn trục lợi, tăng tính tuân thủ trong thực thi bảo hiểm thất nghiệp" do Báo Dân trí phối hợp với Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) tổ chức, các chuyên gia cho rằng một trong những vi phạm phổ biến hiện nay là người lao động đã có việc làm nhưng vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp.

Phải hoàn trả toàn bộ tiền trợ cấp đã nhận

Theo TS Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công thuộc Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ), thị trường lao động ngày càng linh hoạt với nhiều hình thức việc làm mới, làm việc từ xa và làm việc trên nền tảng số. Điều này làm phát sinh các hình thức vi phạm mới liên quan đến bảo hiểm thất nghiệp.

Ông cho biết một số hành vi phổ biến gồm người lao động đã có việc làm nhưng không khai báo với cơ quan chức năng để tiếp tục hưởng trợ cấp thất nghiệp; kê khai không trung thực về tình trạng việc làm; hoặc hợp thức hóa hồ sơ để đủ điều kiện hưởng chế độ.

"Nhóm hành vi nổi cộm hiện nay là người lao động đã có việc làm nhưng vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp", ông Toàn nói.

Ở góc độ thực tiễn giải quyết hồ sơ, bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, cho biết nhiều trường hợp vi phạm xuất phát từ việc người lao động chưa nắm rõ quy định của pháp luật.

Không ít người cho rằng mình đã tham gia đóng bảo hiểm thất nghiệp nên đương nhiên được hưởng trợ cấp, trong khi không biết rằng khi đã có việc làm mới thì không còn thuộc diện được hỗ trợ từ quỹ bảo hiểm thất nghiệp.

Theo quy định, người lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp khi có việc làm mới phải thông báo cho Trung tâm Dịch vụ việc làm trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ ngày ký hợp đồng lao động để thực hiện thủ tục chấm dứt hưởng trợ cấp và bảo lưu thời gian đóng còn lại.

Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp cố tình không khai báo nhằm tiếp tục nhận trợ cấp.

Bà Liễu cho biết hậu quả đầu tiên của hành vi này là người lao động phải hoàn trả toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận sai quy định.

"Người lao động cần hiểu rằng hậu quả của hành vi hưởng sai quy định không chỉ dừng lại ở việc bị phạt tiền. Trước hết, toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận sai quy định sẽ bị thu hồi", bà nói.

Mất quyền lợi trong tương lai

Theo đại diện Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, thiệt hại lớn hơn đối với người lao động nằm ở những quyền lợi dài hạn.

Khi bị xác định hưởng trợ cấp thất nghiệp sai quy định, người lao động sẽ không được bảo lưu thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với thời gian hưởng sai. Điều này đồng nghĩa khoảng thời gian đóng bảo hiểm đó không còn được cộng dồn để tính hưởng chế độ trong tương lai.

Nhiều trường hợp sau khi bị phát hiện và buộc hoàn trả tiền trợ cấp đã đề nghị cơ quan chức năng xem xét bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp còn lại. Tuy nhiên, khi đã có đủ căn cứ chứng minh người lao động có việc làm nhưng vẫn nhận trợ cấp, việc xử lý phải thực hiện theo đúng quy định của pháp luật.

Ngoài việc hoàn trả trợ cấp và mất thời gian bảo lưu, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính.

Theo bà Liễu, một số người lao động vẫn mang tâm lý "đánh cược" vì cho rằng mức xử phạt hiện nay chưa lớn so với số tiền trợ cấp có thể nhận được. Tuy nhiên, lợi ích ngắn hạn này không bù đắp được những thiệt hại về quyền lợi lâu dài.

"Việc cố tình gian lận để hưởng trợ cấp thất nghiệp không chỉ vi phạm pháp luật mà còn khiến người lao động chịu thiệt hại về cả quyền lợi lẫn tài chính trong dài hạn", bà nhấn mạnh.

Các chuyên gia cũng cho rằng bảo hiểm thất nghiệp là chính sách an sinh xã hội nhằm hỗ trợ người lao động khi mất việc làm, chứ không phải khoản tiền cá nhân "đóng bao nhiêu hưởng bấy nhiêu".

Ngoài trợ cấp bằng tiền, người lao động còn được hưởng nhiều quyền lợi khác như tư vấn, giới thiệu việc làm miễn phí, hỗ trợ học nghề, đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng để sớm quay trở lại thị trường lao động.

Theo TS Phạm Ngọc Toàn, để hạn chế tình trạng hưởng sai quy định, cần xây dựng hệ thống dữ liệu lao động, việc làm và bảo hiểm thất nghiệp đồng bộ, liên thông theo thời gian thực. Khi dữ liệu được kết nối, cơ quan chức năng có thể phát hiện sớm các trường hợp người lao động đã có việc làm nhưng vẫn nhận trợ cấp thất nghiệp.

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền cũng cần được tăng cường để người lao động hiểu đúng bản chất của chính sách, từ đó chủ động tuân thủ các quy định và sử dụng quỹ bảo hiểm thất nghiệp đúng mục đích.

"Chỉ khi hiểu đúng đây là cơ chế chia sẻ rủi ro trong cộng đồng người lao động, chứ không phải khoản tiền cá nhân gửi vào rồi lấy ra, chính sách bảo hiểm thất nghiệp mới phát huy đầy đủ ý nghĩa an sinh xã hội của mình", bà Liễu nói.