Lo môi giới “chui” nở rộ nếu cấm việc ủy quyền tuyển lao động xuất ngoại

Góp ý dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, đại biểu Quốc hội Châu Quỳnh Dao cơ bản tán thành quy định doanh nghiệp dịch vụ phải trực tiếp tuyển chọn lao động.

Theo dự thảo, "trực tiếp tuyển chọn" là việc doanh nghiệp đã được cấp giấy phép tự thực hiện hoặc phối hợp với bên nước ngoài tiếp nhận lao động để tổ chức tuyển chọn, đánh giá và lựa chọn người đáp ứng yêu cầu. Doanh nghiệp không được thông qua bên thứ ba hoặc ủy quyền cho tổ chức, cá nhân khác thực hiện hoạt động này.

Quy định được xây dựng nhằm loại bỏ lực lượng trung gian, "cò mồi" môi giới biến tướng và thu tiền bất hợp pháp của người lao động. Tuy nhiên, đại biểu Dao cho rằng nếu cấm tuyệt đối việc thông qua hoặc ủy quyền cho bên thứ ba mà không thiết lập cơ chế phối hợp hợp pháp, quy định có thể trở nên cứng nhắc, khó thực hiện trong thực tế.

Nguy cơ đứt gãy kênh tiếp cận lao động

Đại biểu Châu Quỳnh Dao dẫn thực tế khảo sát cho thấy hơn 60% lao động đi làm việc ở nước ngoài xuất thân từ nông thôn, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong khi đó, doanh nghiệp dịch vụ không thể bố trí nhân sự tại từng thôn, ấp, bản để trực tiếp tuyên truyền, tư vấn và thông báo tuyển dụng.

Lực lượng cán bộ, công chức phụ trách lĩnh vực này tại cấp xã cũng mỏng. Do đó, nếu cấm hoàn toàn mọi hình thức phối hợp hoặc ủy quyền, doanh nghiệp có thể bị "đứt gãy" kênh tiếp cận người lao động.

"Hệ quả là doanh nghiệp vẫn sẽ phải lách luật bằng cách sử dụng các "môi giới chui" dưới danh nghĩa tư vấn tự do, khiến quản lý nhà nước càng thêm khó khăn", bà Dao nhận định.

Đại biểu đề nghị cho phép doanh nghiệp dịch vụ hợp tác, ủy quyền công khai cho trung tâm dịch vụ việc làm công lập tại địa phương hoặc phối hợp với Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp phụ nữ trong việc cung cấp thông tin, tư vấn và tiếp nhận đăng ký ban đầu.

Để tránh biến tướng, vẫn cần giữ nguyên tắc nghiêm cấm doanh nghiệp ủy quyền cho tổ chức, cá nhân tư nhân không có chức năng. Bên thứ ba cũng không được phép thu tiền của người lao động dưới bất kỳ hình thức nào.

Theo phương án này, doanh nghiệp có thêm kênh tiếp cận người dân tại cơ sở nhưng vẫn phải trực tiếp thực hiện các khâu tuyển chọn, đánh giá và quyết định người đáp ứng yêu cầu.

Lo cấp xã không đủ sức giám sát

Cùng với việc siết hoạt động trung gian, dự thảo luật sửa quy định tại Điều 18 theo hướng doanh nghiệp chỉ cần thông báo bằng văn bản đến UBND cấp xã trước ba ngày khi tổ chức chuẩn bị nguồn lao động. Chính quyền cấp xã có trách nhiệm theo dõi, giám sát, xử lý hoặc thông tin cho cơ quan có thẩm quyền nếu phát hiện vi phạm.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao nhận định quy định này thiếu tính khả thi trong điều kiện tổ chức bộ máy hiện nay. Mỗi chính quyền cấp xã chỉ có số lượng hạn chế cán bộ phụ trách lĩnh vực văn hóa - xã hội hoặc lao động - thương binh và xã hội, trong khi phải đảm nhiệm nhiều công việc về an sinh, bảo hiểm, người có công và quản lý dân cư.

Hoạt động chuẩn bị nguồn lại gồm nhiều khâu chuyên môn như sơ tuyển, liên kết đào tạo, thu phí và ký cam kết. Theo bà Dao, cán bộ cấp xã không có đủ nghiệp vụ để thẩm định hợp đồng cung ứng, kiểm tra tư cách pháp nhân của doanh nghiệp hay đánh giá chương trình đào tạo.

Việc doanh nghiệp chỉ thông báo trước ba ngày nhưng cấp xã phải theo dõi, giám sát và xử lý vi phạm có thể khiến hoạt động kiểm tra mang tính hình thức. Khi xảy ra tình trạng “gom nguồn chui”, lừa đảo hoặc thu tiền trái phép, chính quyền cơ sở còn có nguy cơ phải gánh trách nhiệm dù chưa được trao đủ thẩm quyền và công cụ.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cũng cho rằng từ “xử lý” trong nội dung quy định về trách nhiệm của cấp xã chưa phù hợp. Ông đề nghị sửa theo hướng cấp xã có trách nhiệm “phát hiện, báo cáo, kiến nghị xử lý”, đồng thời bổ sung nghĩa vụ báo cáo định kỳ hoặc đột xuất lên cấp tỉnh.

Các đại biểu đề nghị doanh nghiệp bắt buộc cập nhật trực tuyến thông tin chuẩn bị nguồn vào cơ sở dữ liệu về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Hệ thống sẽ tự động liên thông, chuyển dữ liệu tới chính quyền địa phương; cơ quan chuyên môn cấp tỉnh chịu trách nhiệm theo dõi, kiểm tra chính, còn cấp xã phối hợp nắm tình hình và phản ánh dấu hiệu bất thường.

Hậu kiểm doanh nghiệp theo mức độ rủi ro

Đại biểu Trần Vũ Khiêm, phó Trưởng đoàn đại biểu tỉnh Quảng Trị, tán thành chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, áp dụng cơ chế thông báo thay cho việc doanh nghiệp phải báo cáo và chờ chấp thuận. Tuy nhiên, ông đề nghị xây dựng tiêu chí cụ thể để quản lý, kiểm tra doanh nghiệp theo mức độ rủi ro.

Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, cơ chế hậu kiểm có thể dẫn tới kiểm tra tràn lan, ảnh hưởng doanh nghiệp hoạt động nghiêm túc hoặc bỏ sót những đơn vị có dấu hiệu vi phạm. Luật cũng cần quy định các tiêu chuẩn cơ bản đối với nhân viên nghiệp vụ, đồng thời làm rõ thẩm quyền tạm dừng hoạt động của doanh nghiệp có dấu hiệu sai phạm.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị mở rộng phạm vi hạn chế cấp phép trong 5 năm đối với chủ sở hữu, thành viên góp vốn và cổ đông chi phối của doanh nghiệp từng bị thu hồi giấy phép. Theo ông, nếu chế tài chỉ áp dụng với người đại diện theo pháp luật, doanh nghiệp có thể thay người đại diện trong khi chủ sở hữu hoặc cổ đông thực chất không thay đổi.

Trong khi đó, đại biểu Võ Tiến Nghị đề nghị quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong cung cấp, thường xuyên cập nhật thông tin về người lao động; tăng cường phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý lao động và các cơ quan chức năng.

Các ý kiến cho rằng việc loại bỏ môi giới biến tướng cần đi cùng cơ chế tuyển dụng hợp pháp tại cơ sở, hệ thống dữ liệu liên thông và phương thức hậu kiểm rõ ràng. Đây là cơ sở để hạn chế việc lách luật, thu tiền trái phép mà không làm gián đoạn khả năng tiếp cận cơ hội việc làm ở nước ngoài của người dân.