Sắp có luật giúp doanh nghiệp giảm rủi ro khi giá hàng hóa biến động

Mặc dù là quốc gia xuất khẩu nhiều mặt hàng chủ lực, Việt Nam vẫn chưa có cơ chế hình thành giá tham chiếu và công cụ phòng ngừa rủi ro giá hiệu quả cho doanh nghiệp.

Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được kỳ vọng sẽ khắc phục khoảng trống này, đồng thời thúc đẩy thị trường hàng hóa phát triển theo hướng minh bạch và hội nhập quốc tế.

Lập khung pháp lý riêng cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Bộ Công Thương đang lấy ý kiến cộng đồng doanh nghiệp đối với hồ sơ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Theo dự thảo Tờ trình, nhu cầu ban hành luật xuất phát từ thực tế nền kinh tế Việt Nam có độ mở lớn, nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su, điều, thủy sản, dệt may và năng lượng thường xuyên chịu tác động từ biến động giá trên thị trường thế giới.

Bộ Công Thương dẫn chứng, tại nhiều quốc gia, các doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, năng lượng, hàng không hay nguyên liệu công nghiệp đều sử dụng các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá, qua đó ổn định chi phí sản xuất và hoạt động kinh doanh.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp lớn của Việt Nam cũng đã kiến nghị sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để triển khai các hoạt động bảo hiểm giá, nâng cao khả năng dự báo và chủ động kế hoạch sản xuất trong điều kiện thị trường biến động mạnh.

Dự thảo cũng cho rằng việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro mà còn góp phần hình thành cơ chế xác lập giá minh bạch theo tín hiệu thị trường.

Hiện nhiều loại hàng hóa vẫn được giao dịch phân tán, thiếu giá tham chiếu đáng tin cậy, khiến doanh nghiệp gặp khó trong dự báo thị trường và cơ quan quản lý cũng khó nâng cao hiệu quả điều hành.

Thực tế cho thấy quy mô thị trường hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã tăng trưởng khá nhanh. Khối lượng giao dịch trên Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam tăng từ khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng trong năm 2025.

Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân cũng đạt khoảng 7.500 tỷ đồng mỗi ngày, với danh mục khoảng 38 mặt hàng và hơn 40 loại hợp đồng thuộc các nhóm năng lượng, kim loại và nông sản.

Hình thành hạ tầng giao dịch và thanh toán trung tâm hiện đại

Theo Bộ Công Thương, mặc dù đã có nhiều văn bản pháp luật liên quan nhưng các quy định hiện nay vẫn còn phân tán và chủ yếu mới điều chỉnh từng phần của hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh.

Dự thảo cho biết Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản hướng dẫn mới chỉ quy định mang tính khung đối với hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, chưa bao quát đầy đủ các sản phẩm, phương thức giao dịch và thiết chế của thị trường phái sinh hiện đại.

Nhiều nội dung quan trọng như cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm, ký quỹ, quản trị rủi ro, giám sát giao dịch theo thời gian thực, phòng chống thao túng thị trường hay giao dịch xuyên biên giới vẫn chưa được quy định đầy đủ hoặc chưa phù hợp với thông lệ quốc tế.

Một hạn chế khác được Bộ Công Thương chỉ ra là Việt Nam vẫn chưa hình thành được các sản phẩm phái sinh gắn với nhiều mặt hàng có thế mạnh trong nước, đồng thời chưa xây dựng được cơ chế hình thành giá tham chiếu nội địa có độ tin cậy cao.

Hạ tầng thị trường như trung tâm thanh toán bù trừ, cơ chế quản trị rủi ro tập trung, hệ thống lưu ký, kho bãi và giao nhận hàng hóa cũng chưa được phát triển đồng bộ.

Theo dự thảo, Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ điều chỉnh cả giao dịch tập trung thông qua Sở giao dịch hàng hóa và giao dịch phi tập trung (OTC), đồng thời quy định rõ về các chủ thể tham gia thị trường, hoạt động thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, công bố thông tin, giám sát thị trường và giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Đối với các giao dịch dẫn đến việc giao nhận hàng hóa thực tế, dự thảo xác định hoạt động giao nhận, chuyển quyền sở hữu, xuất nhập khẩu và các thủ tục chuyên ngành vẫn sẽ tuân thủ theo pháp luật hiện hành.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm sự liên thông giữa thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh với hoạt động mua bán hàng hóa thực tế, đồng thời giảm thủ tục và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Bộ Công Thương đánh giá việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho thị trường phát triển theo hướng minh bạch, an toàn và hội nhập quốc tế, đồng thời giúp doanh nghiệp có thêm công cụ quản trị rủi ro trước biến động giá hàng hóa trên thị trường toàn cầu.