Nhà sản xuất “Anh trai vượt ngàn chông gai” nói gì về khơi dòng vốn từ tài sản trí tuệ?

Tại phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) trên nghị trường mới đây, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, đề xuất cho phép bệnh viện dùng bằng sáng chế, nhãn hiệu làm tài sản góp vốn, thế chấp vay vốn. Theo ông, đây là yếu tố rất quan trọng để bệnh viện tự chủ.

Trong thực tế quy định pháp luật hiện hành đã khuyến khích khai thác quyền SHTT, dùng quyền này để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn theo pháp luật về đầu tư, doanh nghiệp, tín dụng. Tuy nhiên, từ quy định đến khoản vay thực tế vẫn còn khoảng cách lớn.

Dưới góc độ tài chính - ngân hàng, nhiều chuyên gia đánh giá việc đưa quyền SHTT vào bảo đảm tín dụng là hướng đi tích cực, phù hợp với xu hướng phát triển của kinh tế tri thức và kinh tế sáng tạo.

Trước đây, khi tiếp cận vốn ngân hàng, doanh nghiệp thường có lợi thế nếu sở hữu bất động sản, máy móc hoặc những tài sản hữu hình có thể định giá và xử lý tương đối dễ dàng. Trong khi đó, tài sản giá trị nhất của nhiều doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo lại nằm ở phần mềm, sáng chế, giải pháp công nghệ, thương hiệu hoặc bản quyền sản phẩm. Họ có thể có tiềm năng kinh doanh lớn nhưng khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản bảo đảm truyền thống.

Nếu quyền SHTT được định giá và chấp nhận rộng rãi hơn làm tài sản bảo đảm, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ hội huy động vốn mà không nhất thiết phải sở hữu nhiều tài sản hữu hình. Đây cũng là động lực để doanh nghiệp chú trọng đăng ký bảo hộ, quản lý và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

“Mỏ vàng chất xám” chưa thành đòn bẩy tài chính

Các doanh nghiệp công nghiệp văn hóa, giải trí, nơi tài sản chủ yếu là quyền SHTT, đặc biệt kỳ vọng cơ chế này sớm đi vào thực tế.

Trao đổi với Dân trí, bà Nguyễn Thị Hà My, Tổng Giám đốc Tập đoàn YeaH1, nhà sản xuất các chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai”, “Chị đẹp đạp gió rẽ sóng”, đánh giá việc dùng quyền SHTT để thế chấp vay vốn là “một bước tiến rất đột phá để khơi thông dòng vốn cho ngành công nghiệp văn hóa”.

“Với nhiều doanh nghiệp giải trí, tài sản cốt lõi có thể không nằm ở nhà xưởng hay bất động sản, mà kết tinh ở các IP (Intellectual Property - tài sản trí tuệ) nội dung gốc và hệ sinh thái bản quyền”, bà My nói.

Theo bà My, một IP thành công có khả năng thương mại hóa đa nền tảng và tạo ra dòng tiền bền vững không kém bất kỳ tài sản hữu hình nào. Nghịch lý lâu nay là “mỏ vàng chất xám” này chưa thể dùng làm đòn bẩy tài chính tại ngân hàng. Nếu cơ chế thế chấp bằng quyền SHTT được vận hành thông suốt, đi kèm một khung định giá minh bạch, đây sẽ là cú hích lớn giúp doanh nghiệp tăng tốc vòng quay vốn.

“Khi bài toán nguồn lực được giải quyết, chúng tôi hoàn toàn đủ tự tin để đầu tư vào những siêu dự án đạt chuẩn quốc tế, đưa công nghiệp văn hóa Việt Nam bứt phá mạnh mẽ hơn”, bà My nhấn mạnh.

Không phải mọi quyền sở hữu trí tuệ đều được ngân hàng chấp nhận

Bà Đỗ Thu Hồng, Trưởng phòng Quản lý gia sản, Công ty Tư vấn đầu tư và Quản lý tài sản FIDT, cho rằng cần phân biệt giữa việc pháp luật công nhận quyền SHTT là tài sản và việc ngân hàng chấp nhận tài sản đó để cấp tín dụng.

Theo bà, pháp luật hiện hành đã có cơ sở cho việc dùng quyền tài sản đối với đối tượng SHTT để bảo đảm nghĩa vụ. Vấn đề là hoàn thiện cơ chế định giá, đăng ký biện pháp bảo đảm và xử lý tài sản để ngân hàng triển khai được trên thực tế.

Bà Hồng nhấn mạnh cơ chế này sẽ phát huy hiệu quả rõ nhất với những doanh nghiệp đã có sản phẩm thương mại, doanh thu hoặc hợp đồng khai thác quyền SHTT. Với doanh nghiệp khởi nghiệp mới chỉ có ý tưởng hoặc sáng chế chưa được thị trường kiểm chứng, việc tiếp cận vốn ngân hàng vẫn sẽ khó khăn. Xét đến cùng, ngân hàng cấp tín dụng dựa trên khả năng trả nợ của doanh nghiệp, chứ không chỉ dựa vào giá trị tài sản bảo đảm.

PGS.TS Nguyễn Văn Phương, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, khuyên doanh nghiệp nên bắt đầu từ những tài sản có quyền SHTT rõ ràng, lịch sử khai thác và dòng tiền kiểm chứng được, chẳng hạn sáng chế đã được cấp phép thương mại hoặc danh mục bản quyền đang có doanh thu. Không nên coi mọi bằng độc quyền hay tác phẩm đều đủ điều kiện vay chỉ vì đã được đăng ký.

Về phía ngân hàng, ông Phương cho rằng nguyên tắc xuyên suốt khi cấp vốn vẫn là bên vay có dòng tiền để trả nợ hay không. Tài sản bảo đảm chỉ là lớp bảo vệ bổ sung, không thể thay thế việc thẩm định mô hình kinh doanh và năng lực của người vay.

Làm sao để định giá một tài sản vô hình?

Theo ông Phương, khó khăn lớn nhất khi định giá tài sản vô hình không phải là tìm một công thức tính giá. Cái khó là xác định tài sản sẽ tạo ra bao nhiêu thu nhập, trong bao lâu và phần thu nhập đó có thực sự thuộc về người mang tài sản đi bảo đảm hay không.

“Chi phí tạo ra tài sản không đồng nghĩa giá trị thị trường”, ông nhấn mạnh. Một sáng chế tốn nhiều năm nghiên cứu có thể chưa có khách hàng; ngược lại, một sản phẩm sáng tạo có chi phí ban đầu thấp lại có thể tạo doanh thu lớn. Việc định giá vì thế phải xem xét mục đích, đặc điểm tài sản, điều kiện khai thác và những giả định sử dụng, thay vì áp một phương pháp chung cho mọi đối tượng.

Bên cạnh đó, giá trị của tài sản khi đang được khai thác trong một doanh nghiệp hoạt động tốt khác xa số tiền ngân hàng có thể thu về khi buộc phải bán quyền sau khi khách hàng mất khả năng trả nợ. Một thương hiệu có thể rất có giá trị khi đi cùng đội ngũ, hệ thống phân phối và chất lượng sản phẩm; tách khỏi những yếu tố ấy, giá trị có thể giảm mạnh.

Vì vậy, báo cáo định giá cần trình bày khoảng giá trị và các kịch bản, thay vì chỉ đưa ra một con số có vẻ chính xác. Ngân hàng phải kiểm tra độc lập các giả định, áp dụng mức chiết giảm thận trọng và đánh giá lại định kỳ.

Việc định giá càng khó khi thiếu dữ liệu tham chiếu. Theo góp ý của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Việt Nam chưa có thị trường giao dịch tập trung cho tài sản trí tuệ, cũng chưa có cơ sở dữ liệu về giá giao dịch để làm căn cứ. Khi thảo luận Điều 8a cuối năm 2025, một số đại biểu Quốc hội cũng đã cảnh báo tình trạng tài sản trí tuệ giá trị thấp bị nâng khống trên sổ sách để vay ngân hàng, phát hành chứng khoán.

Bà Hồng bổ sung, thách thức lớn nhất của ngân hàng không nằm ở việc có chấp nhận quyền SHTT làm tài sản bảo đảm hay không. Thách thức là định giá được tài sản, kiểm soát được quyền đối với tài sản và xử lý được tài sản khi khoản vay phát sinh nợ xấu. Trong giai đoạn đầu, ngân hàng nên áp dụng chính sách cấp tín dụng thận trọng, tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm phù hợp và có thể kết hợp với các biện pháp bảo đảm khác.

Theo bà, quyền SHTT có thể trở thành một nguồn lực tài chính quan trọng, nhưng không nên được xem là giải pháp thay thế hoàn toàn cho việc thẩm định năng lực tài chính và khả năng trả nợ của doanh nghiệp.

Chuyên gia hiến kế quản trị rủi ro

Để quản trị rủi ro, theo bà Hồng, ngân hàng cần tập trung vào ba yếu tố.

Thứ nhất, thẩm định pháp lý và định giá độc lập. Ngân hàng cần xác minh quyền sở hữu, phạm vi bảo hộ, thời hạn còn hiệu lực, khả năng chuyển giao và các tranh chấp nếu có. Việc định giá nên có sự tham gia của đơn vị chuyên môn về SHTT, thay vì chỉ áp dụng phương pháp định giá tài sản hữu hình thông thường.

Thứ hai, đánh giá khả năng tạo dòng tiền. Bà Hồng cho rằng đây là yếu tố rất quan trọng: một sáng chế hay bản quyền đã được thương mại hóa, có hợp đồng khai thác và doanh thu ổn định sẽ có cơ sở định giá đáng tin cậy hơn so với tài sản mới chỉ có giá trị kỳ vọng.

Thứ ba, xây dựng cơ chế kiểm soát và xử lý tài sản bảo đảm. Ngân hàng cần có quy trình đăng ký biện pháp bảo đảm phù hợp, theo dõi tình trạng pháp lý của tài sản, kiểm soát các thay đổi ảnh hưởng đến giá trị và xác định trước phương án chuyển nhượng hoặc khai thác quyền khi phải thu hồi nợ.

Về mức độ rủi ro, bà Hồng cho rằng không thể phân loại tuyệt đối loại quyền SHTT nào là an toàn hay rủi ro, mà cần đánh giá dựa trên khả năng khai thác thương mại và tạo ra dòng tiền của từng tài sản.

Nhóm rủi ro thấp hơn thường là những tài sản đã được thương mại hóa và có lịch sử doanh thu rõ ràng. Đó có thể là nhãn hiệu đã có thị trường và doanh thu ổn định; bản quyền phần mềm có hợp đồng cấp phép và nguồn thu định kỳ; bản quyền âm nhạc, phim ảnh đã được khai thác và tạo doanh thu thực tế; hoặc sáng chế đã được ứng dụng thương mại, có thị trường tiêu thụ.

Ngược lại, nhóm rủi ro cao hơn thường là những tài sản chưa được thị trường kiểm chứng, giá trị chủ yếu dựa trên kỳ vọng. Ví dụ như thương hiệu mới chưa có thị trường, phần mềm chưa có khách hàng trả phí, sản phẩm giải trí chưa phát hành hoặc sáng chế còn trong giai đoạn nghiên cứu, chưa chứng minh được hiệu quả kinh tế.

Như vậy, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở loại tài sản trí tuệ mà còn ở khả năng tạo ra dòng tiền, tính pháp lý và khả năng chuyển nhượng, xử lý tài sản khi phát sinh rủi ro tín dụng.

Thế giới làm thế nào?

 Quyền SHTT đã được dùng làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay tại một số nước như Singapore, Trung Quốc, Hàn Quốc, Anh và Mỹ, với ba mô hình phổ biến.

Một là ngân hàng nhận trực tiếp IP làm tài sản bảo đảm, sau khi thẩm định quyền sở hữu, giá trị IP và khả năng trả nợ của doanh nghiệp.

Hai là ngân hàng cho vay có bảo lãnh hoặc chia sẻ rủi ro từ Nhà nước, giúp giảm rủi ro khi tài sản khó định giá hoặc khó thanh lý. Chẳng hạn, Singapore từng thí điểm Chương trình tài trợ dựa trên tài sản trí tuệ (IP Financing Scheme) giai đoạn 2014-2018, trong đó Chính phủ chia sẻ rủi ro vỡ nợ với các tổ chức tài chính tham gia.

Ba là tổ chức tài chính cấp vốn dựa trên dòng tiền từ IP, chẳng hạn doanh thu bản quyền âm nhạc, phần mềm hoặc hợp đồng cấp phép, có thể kết hợp nhận bảo đảm bằng quyền tài sản.

Dù vậy, theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO), tài chính dựa trên tài sản trí tuệ đang tăng trưởng nhưng nhìn chung vẫn ở giai đoạn sơ khai.

Theo các chuyên gia, nếu Việt Nam xây dựng được cơ sở dữ liệu giao dịch, tiêu chuẩn định giá và cơ chế xử lý tài sản minh bạch, việc dùng quyền SHTT làm tài sản bảo đảm không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn mà còn thúc đẩy thị trường mua bán, chuyển giao và khai thác tài sản trí tuệ phát triển.