Bỏ việc văn phòng, gen Z dùng AI mở lối kinh doanh riêng

Tốt nghiệp đại học, bắt đầu từ những vị trí cấp thấp trong doanh nghiệp rồi từng bước thăng tiến vốn là lộ trình sự nghiệp quen thuộc của người trẻ. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang dần thay đổi.

Nhờ sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), ngày càng nhiều người thuộc gen Z (sinh từ năm 1997 đến 2012) lựa chọn tự kinh doanh, khởi nghiệp ngay cả khi chưa có nhiều kinh nghiệm thực tế.

Bước ngoặt từ chiếc "bàn đạp" công nghệ

Theo nghiên cứu từ Babson College thuộc chương trình Global Entrepreneurship Monitor, khoảng 23% người Mỹ trong độ tuổi 18-34 điều hành một doanh nghiệp hoặc dự án kinh doanh phụ vào năm 2025, tăng đáng kể so với mức 19% hồi năm 2021. Đáng chú ý, tỷ lệ tham gia kinh doanh ở nhóm 18-24 tuổi đã tăng hơn gấp đôi trong vòng một thập kỷ qua.

Báo cáo năm 2026 của đơn vị quản lý tiền lương Gusto chỉ ra rằng gen Z chiếm 9% số doanh nghiệp mới thành lập trong năm 2025. Con số này vượt qua mức 5% của thế hệ Baby Boomer (những người sinh trong giai đoạn 1946-1964). Đây là lần đầu tiên nhóm doanh nhân trẻ tuổi vượt qua thế hệ lớn tuổi về số lượng cơ sở kinh doanh mới mở.

Khảo sát của Intuit QuickBooks cũng ghi nhận 43% người thuộc Gen Z đang cân nhắc mở cơ sở kinh doanh trong năm 2026. Tỷ lệ này vượt trội so với thế hệ millennials (nhóm sinh năm 1981-1996) ở mức 39% và gen X (nhóm sinh năm 1965-1980) ở mức 21%.

Sức hút của việc tự kinh doanh không chỉ đến từ mục tiêu thu nhập. Người trẻ tìm kiếm sự chủ động về thời gian và cơ hội phát triển cá nhân, thay vì gò bó trong quy trình thăng tiến truyền thống tại các công sở.

Công nghệ AI đóng vai trò như một đòn bẩy chi phí. Dữ liệu từ Gusto cho thấy 71% người trẻ thuộc gen Z lập nghiệp năm 2025 có sử dụng AI, vượt xa tỷ lệ 42% ở thế hệ Baby Boomer. Hơn 2/3 người trẻ khẳng định công nghệ giúp họ khởi sự nhanh hơn và tiết kiệm ngân sách đáng kể. Họ ứng dụng AI từ khâu lên ý tưởng, xử lý giấy tờ hành chính cho đến thiết lập bộ máy vận hành.

Dùng AI quản việc phụ, tập trung làm việc thật

Điểm thú vị là các cơ sở kinh doanh do gen Z làm chủ không hoàn toàn là các công ty công nghệ cao.

Khảo sát tháng 7 của Gusto trên 500.000 doanh nghiệp nhỏ và 1.051 nhà sáng lập cho thấy, người trẻ có xu hướng điều hành mô hình kinh doanh trực tiếp cao gấp 2 lần so với các thế hệ đi trước. Các lĩnh vực được chọn nhiều nhất là nông nghiệp, dịch vụ ăn uống, lưu trú, bán lẻ và những ngành nghề đòi hỏi tay nghề thực tế.

Đây chính là những mảng việc cần sự hiện diện của con người mà công nghệ khó lòng thay thế. Nhờ đó, các doanh nghiệp của gen Z chỉ dành khoảng 30% quỹ lương cho các đầu việc có nguy cơ bị AI tác động, thấp hơn mức bình quân 36% của toàn thị trường.

Mô hình vận hành của người trẻ cũng rất thực tế. Khảo sát của Gusto cho thấy chỉ 26% người trẻ tự nhận mình thuần túy làm vai trò quản lý, trong khi tỷ lệ này ở các thế hệ lớn tuổi lên tới 68%. Họ chọn cách tự tay làm các công việc phục vụ khách hàng mỗi ngày, đồng thời giao toàn bộ tác vụ văn phòng, giấy tờ cho các phần mềm AI giải quyết.

Bài toán việc làm và lời cảnh báo cho doanh nghiệp

Sự chuyển dịch của gen Z diễn ra trong bối cảnh nhiều công ty cắt giảm các vị trí thực tập hoặc nhân sự sơ cấp vì cho rằng AI có thể làm thay việc nghiên cứu và soạn thảo.

Tuy nhiên, theo phân tích từ trang tin Entrepreneur, việc doanh nghiệp vội vàng cắt bỏ nhân sự mới vào nghề là một sai lầm tốn kém. Dù giúp tiết kiệm ngân sách ngắn hạn, quyết định này sẽ làm đứt gãy nguồn nhân lực quản lý kế cận trong 5-10 năm tới, đồng thời tước đi những góc nhìn đổi mới từ người trẻ. Báo cáo năm 2026 của ZipRecruiter chỉ ra rằng 81,6% sinh viên từng đi làm thêm đã có việc ngay sau tốt nghiệp, cho thấy giá trị thực tế của kinh nghiệm làm việc đầu đời.

Các dữ liệu cũng phản bác quan điểm cho rằng gen Z khởi nghiệp chỉ vì thất nghiệp. Theo Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), tỷ lệ thất nghiệp của nhóm tuổi 16-24 vào tháng 7 đã giảm xuống 9,1%, từ mức 10,8% cùng kỳ năm trước. Trong nghiên cứu của Gusto, chỉ 8% người trẻ lập nghiệp do mất việc, trong khi 13% làm vì muốn tăng thu nhập và đa số chủ động chuyển thẳng từ làm thuê sang làm chủ.

Rào cản lớn nhất với các bạn trẻ hiện nay vẫn là chi phí ban đầu. Khảo sát của Intuit QuickBooks cho thấy 47% người có ý định khởi nghiệp e ngại gánh nặng tài chính. Dù người tham gia khảo sát ước tính cần khoảng 28.000 USD để khởi nghiệp, chi phí thực tế phổ biến hơn chỉ vào khoảng 12.000 USD nhờ tận dụng các giải pháp công nghệ giúp tinh gọn hoạt động.