Bí mật phía sau AI giá rẻ của Trung Quốc khiến Mỹ lo ngại

Lời cảnh báo chấn động từ người đứng đầu ngành tài chính Mỹ

Theo Bloomberg, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent vừa đưa ra tuyên bố đáng chú ý tại một sự kiện truyền thông ở Washington. Ông nhấn mạnh rằng Washington có thể phải đối mặt với những hệ quả nghiêm trọng nếu thất thế trước đối thủ châu Á trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) .

"Sẽ không có ngày mai nếu Trung Quốc thắng cuộc đua này", ông Bessent cảnh báo. Vị quan chức này nhận định ngay cả ngân sách quốc phòng khổng lồ cũng không đủ để bảo vệ ưu thế của nước Mỹ một khi đối thủ bứt phá, bởi khi đó "sẽ chẳng còn điều gì khác quan trọng".

Tuyên bố mang tính báo động này diễn ra trong bối cảnh các bước tiến vượt bậc của ngành AI Trung Quốc liên tục gây bất ngờ. Không còn đơn thuần là câu chuyện nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, cuộc cạnh tranh giờ đây gắn liền với bài toán kinh tế, sức mạnh thị trường và khả năng thương mại hóa sản phẩm trên diện rộng.

Đáng chú ý, tâm lý lo âu của giới chức cấp cao Mỹ xuất hiện cùng thời điểm dư luận nội địa đang nảy sinh nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh việc phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ công nghệ mới.

"Chưng cất" tri thức: Lối đi tắt làm đau đầu thung lũng Silicon

Tâm điểm của sự chú ý vừa qua đổ dồn vào kỹ thuật mang tên "distillation" (chưng cất mô hình). Theo báo cáo chung từ Cục Điều tra Liên bang (FBI), Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) và Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng Mỹ (CISA), các cơ quan này cáo buộc ít nhất 6 công ty công nghệ Trung Quốc, bao gồm Alibaba, DeepSeek và Moonshot AI, đã có những động thái khai thác tài sản trí tuệ quy mô lớn.

Theo Reuters, các công ty này bị cáo buộc đã khai thác hàng tỷ token thông qua hàng triệu lượt yêu cầu gửi đến các mô hình AI tiên phong của Mỹ như Claude (Anthropic), Gemini (Alphabet), Grok (SpaceXAI) hay GPT (OpenAI). Về mặt kỹ thuật, token là đơn vị dữ liệu cốt lõi giúp các mô hình AI thực hiện các tác vụ từ tính toán, suy luận đến tạo sinh nội dung.

Kỹ thuật chưng cất bản chất là việc lấy dữ liệu đầu ra từ những mô hình AI khổng lồ vốn tốn kém hàng tỷ USD nghiên cứu để huấn luyện cho các mô hình nhỏ hơn. Phương pháp này vốn được coi là hợp pháp trong nghiên cứu học thuật. Tuy nhiên, phía Mỹ cho rằng quy mô thực hiện có chủ đích của doanh nghiệp Trung Quốc đã biến nó thành một đòn bẩy công nghiệp, giúp họ rút ngắn khoảng cách công nghệ với chi phí cực kỳ khiêm tốn.

Cơ quan an ninh Mỹ cho biết các hoạt động truy xuất dữ liệu được phân tán khéo léo trên nhiều nền tảng điện toán đám mây và hạ tầng toàn cầu nhằm tránh sự giám sát. Bằng cách này, các kỹ sư phần mềm có thể tiếp thu tinh hoa từ các hệ thống đắt giá nhất phương Tây mà không phải bỏ ra nguồn lực đầu tư khổng lồ cho chip xử lý hay điện năng.

Nghịch lý chi phí và bài toán hóc búa về hạ tầng

Điểm khiến giới kinh doanh Mỹ sốt ruột hơn cả là sự xuất hiện của các mô hình AI mã nguồn mở với trọng số công khai (open-weight) từ Trung Quốc. Các sản phẩm này sở hữu năng lực xử lý gần tương đương các phiên bản hàng đầu của Mỹ, nhưng người dùng chỉ phải chi trả một phần chi phí rất nhỏ.

Điều trớ trêu là thành tựu này diễn ra ngay trong giai đoạn Washington áp dụng hàng loạt quy định siết chặt việc tiếp cận công nghệ tính toán tiên tiến. Thay vì bị kìm chân, các doanh nghiệp công nghệ châu Á đang tìm ra lối đi riêng để tối ưu hóa nguồn lực, mang đến những công cụ AI có tính ứng dụng cao cùng mức giá dễ tiếp cận với đa số người dùng.

Bên cạnh thuật toán, sự phân hóa còn thể hiện rõ nét ở bài toán hạ tầng và năng lượng phục vụ các trung tâm dữ liệu. Tại Mỹ, các dự án xây dựng cụm siêu máy tính quy mô lớn đang vấp phải làn sóng phản đối từ cộng đồng dân cư địa phương do lo ngại về tiếng ồn và áp lực lên lưới điện.

Tổng thống Donald Trump từng cảnh báo làn sóng phản đối này có thể trở thành rào cản kinh tế lớn, vô tình tạo cơ hội cho đối thủ vượt lên. Trái lại, Trung Quốc chủ động giải quyết nút thắt mặt bằng và điện năng bằng cách quy hoạch các trung tâm dữ liệu khổng lồ tại các vùng thưa dân ở miền Bắc và Tây Bắc, tạo đà mở rộng hạ tầng công nghệ không giới hạn.

Phản ứng từ Bắc Kinh và kỳ vọng đối thoại song phương

Trước hàng loạt cáo buộc từ phía Washington, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh khẳng định những thành tựu AI của nước này đến từ nỗ lực tự chủ khoa học và công nghệ ở trình độ cao.

Phía Bắc Kinh lên tiếng bác bỏ các phát biểu thiếu căn cứ, đồng thời nhấn mạnh lập trường xây dựng trong quan hệ song phương: "Là những cường quốc về trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc và Mỹ nên tăng cường hợp tác thay vì đưa ra các cáo buộc sai sự thật".

Theo Reuters, bất chấp những căng thẳng về mặt công nghệ, hai bên vẫn duy trì kênh liên lạc và đang chuẩn bị cho cuộc thảo luận chuyên sâu về các rủi ro an toàn AI vào giữa tháng 9. Đây được coi là bước đệm quan trọng trước thềm cuộc gặp dự kiến giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump tại Washington vào ngày 24/9.

Cuộc so găng giữa hai cường quốc công nghệ rõ ràng không còn giới hạn ở số lượng chip bán dẫn hay quy mô nguồn vốn tài trợ. Bàn cờ AI đang chuyển dịch mạnh mẽ sang hiệu quả của các phương thức huấn luyện, khả năng tối ưu hóa chi phí và việc thiết lập các khuôn khổ an toàn chung cho tương lai của nhân loại.