Hành trình đi tìm sói lửa, loài động vật tưởng đã tuyệt chủng tại Việt Nam

Sói lửa được tìm thấy tại Việt Nam sau thời gian dài biến mất

Ngày 14/5 vừa qua, đại diện Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (Nghệ An) cho biết các nhà khoa học đã ghi nhận được hình ảnh sói lửa thông qua hệ thống bẫy ảnh đặt trong rừng tự nhiên của khu bảo tồn.

Đây là lần đầu tiên hình ảnh ngoài thực địa của loài thú quý hiếm này được ghi nhận tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt.

Trên thực tế, hình ảnh này không phải được hệ thống bẫy ảnh ghi nhận gần đây, mà được chụp từ cuối năm 2023, nhưng gần đây các nhà khoa học mới xác nhận con vật xuất hiện trong ảnh là một cá thể sói lửa.

Hình ảnh thu được là kết quả quá trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài.

Theo đó, trong khoảng thời gian từ cuối năm 2023 đến tháng 3/2024, các nhà khoa học đã tiến hành đặt bẫy ảnh một cách có hệ thống tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt. Các hệ thống bẫy ảnh được đặt trong khoảng diện tích 35.000 ha và có độ cao từ 200 đến 2.450 mét, giáp với biên giới Lào ở phía Tây.

Các trạm bẫy ảnh được đặt cách nhau khoảng 2,5 km theo dạng lưới, với 2 bẫy ảnh mỗi trạm, mỗi thiết bị chĩa về các hướng khác nhau.

Tổng cộng các nhà khoa học đã đặt 45 trạm bẫy ảnh và thu hồi được hơn 6.000 hình ảnh từ 37 trạm, trong đó có 8 trạm bẫy ảnh đã bị mất do động vật phá hoặc do con người đánh cắp.

Vào ngày 31/12/2023, các nhà khoa học đã ghi nhận được hình ảnh của một cá thể chó sói lửa do bẫy ảnh ghi lại. Vì chó nhà thường được sử dụng cho mục đích săn bắn tại Việt Nam, do vậy ban đầu các nhà khoa học cho rằng con vật được bẫy ảnh ghi lại chỉ là chó nhà.

Bức ảnh được chụp ở độ cao 1.590 mét, trong khu rừng thường xanh ẩm ướt, cách biên giới với Lào khoảng 4,3 km. Trong quá trình lắp đặt bẫy ảnh tại vị trí này, các nhà khoa học đã phát hiện nhiều dấu chân chó nhưng nghĩ rằng đó chỉ là dấu chân của chó nhà, được người dân sử dụng cho mục đích săn bắn.

Bức ảnh được gửi đến cho 4 chuyên gia làm việc tại Viện nghiên cứu động vật học và động vật hoang dã Leibniz (Đức). Đây đều là những người có thời gian dài nghiên cứu về loài sói lửa và họ đồng loạt xác nhận con vật trong hình ảnh chính là một cá thể chó sói lửa đực, đã trưởng thành.

Các nhà khoa học cho biết đây là lần đầu tiên họ phát hiện sói lửa tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, đồng thời là lần đầu tiên sau hơn 20 năm phát hiện trở lại dấu hiệu của sói lửa tại Việt Nam.

Trước đó, các nhà khoa học cũng ghi nhận sự xuất hiện của sói lửa tại Vườn quốc gia Pù Mát (Nghệ An) vào năm 1999 và tại Vườn quốc gia Yok Don (Đắk Lắk) vào năm 2003.

Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đã được xuất bản trên tạp chí của Đại học Cambridge (Anh).

Loài động vật đã bị ghi nhận tuyệt chủng tại Việt Nam

Trước khi có hình ảnh của sói lửa được các nhà khoa học ghi lại vào năm 2023, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã ghi nhận sói lửa bị tuyệt chủng cục bộ tại Việt Nam. Từ thời điểm chụp được ảnh sói lửa cho đến nay, không có thêm dấu hiệu nào khác cho thấy sự tồn tại của loài động vật này tại Việt Nam.

Bản thân các nhà khoa học trong nghiên cứu kể trên cũng cho rằng việc phát hiện một cá thể sói lửa trưởng thành tại Việt Nam dẫn đến hai khả năng.

Thứ nhất, có thể tồn tại một quần thể sói lửa hiện hữu trong khu bảo tồn. Nhưng vì các nhà khoa học chỉ ghi nhận được hình ảnh một cá thể duy nhất, nên nhiều khả năng chỉ tồn tại một quần thể rất nhỏ.

Khả năng thứ hai, đây là cá thể sói lửa sống tại Lào và đi lạc sang khu vực Việt Nam. Lần gần nhất các nhà khoa học ghi nhận sói lửa tại Lào là vào năm 2019, trong Vườn quốc gia Nam Et-Phou Louey. Đây là khu bảo tồn thiên nhiên lớn nhất bán đảo Đông Dương, giáp biên giới Việt Nam.

Ngoài nghiên cứu kể trên của các nhà khoa học, trong giai đoạn từ năm 2014 đến 2024, đã có ít nhất 49 cuộc khảo sát bằng bẫy ảnh với quy mô lớn trên khắp cả nước, với tổng cộng 3.231 bẫy ảnh tại 31 địa điểm khác nhau, nhưng không thu thập được thêm bất kỳ hình ảnh nào của sói lửa tại Việt Nam.

Điều này cho thấy hình ảnh thu thập được vào năm 2023 không đồng nghĩa với việc khẳng định loài sói lửa vẫn chưa bị tuyệt chủng tại Việt Nam.

Sói lửa đã từng rất phổ biến tại Việt Nam trước khi biến mất

Sói lửa, còn có tên gọi sói đỏ, chó hoang châu Á, chó hoang Ấn Độ… tên khoa học Cuon alpinus. Đây là loài động vật ăn thịt thuộc họ Chó (Canidae), thành viên duy nhất của chi Cuon.

Sói lửa có kiểu dáng và kích thước cơ thể khá giống chó nhà, chiều dài thân từ 75 đến 115cm, con cái nặng từ 10 đến 17kg, trong khi con đực lớn hơn đôi chút, nặng từ 15 đến 21kg.

Đặc điểm nổi bật của sói lửa là sở hữu bộ lông màu đỏ nâu, lông bụng nhạt hơn trên lưng. Loài này có mõm ngắn, tai vểnh, đuôi xù lông.

Sói lửa là loài có lối sống xã hội rất cao, sống theo bầy từ 5 đến 12 cá thể, đôi khi gộp thành những bầy lớn lên đến hàng chục con. Loài sói này có cách thức săn mồi theo bầy, biết cách phối hợp giữa các cá thể, thay nhau tấn công và rượt đuổi cho đến khi con mồi đuối sức.

Nhờ khả năng săn mồi theo bầy đàn, sói lửa có thể hạ gục những con mồi to lớn như bò tót, trâu rừng, hươu, nai, lợn rừng…

Sói lửa được phân bố trải dài từ khu vực Nam Á, Trung Á đến các quốc gia Đông Nam Á, bao gồm Ấn Độ, Bangladesh, Bhutan, Nepal, Thái Lan, Campuchia, Lào, Việt Nam… Sói lửa thích nghi với nhiều kiểu rừng khác nhau, với độ cao lên đến 5.300m.

Theo IUCN, loài động vật này đã từng được tìm thấy tại Afghanistan, Kazakhstan, Mông Cổ, Singapore… nhưng đến nay đã bị tuyệt chủng. IUCN cũng ghi nhận sói lửa tuyệt chủng cục bộ tại Việt Nam do nhiều năm không còn được ghi nhận ngoài tự nhiên.

IUCN xếp sói lửa vào nhóm động vật “Bị đe dọa”, có nguy cơ tuyệt chủng cao nếu các mối đe dọa như mất môi trường sống, săn bắt, biến đổi khí hậu… không được cải thiện. Ước tính hiện còn khoảng 2.500 cá thể sói lửa trưởng thành trên toàn cầu.

Trong khi đó, theo Sách đỏ Việt Nam, sói lửa đã từng được ghi nhận phân bố từ miền Bắc đến Tây Nguyên. Tuy nhiên, kích cỡ quần thể sói lửa ước tính bị suy giảm hơn 80% trong vòng 30 năm qua do sinh cảnh sống bị thu hẹp, suy thoái vì mất rừng và hoạt động khai thác lâm sản. Loài động vật này cũng bị con người săn bắt quá mức để làm thực phẩm.

Hiện tại, sói lửa hầu như đã biến mất ngoài môi trường tự nhiên tại Việt Nam. Sách đỏ Việt Nam đưa sói lửa vào nhóm động vật “Cực kỳ nguy cấp”, là mức đe dọa cao nhất trong tự nhiên, đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng rất cao.

Theo Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, sói lửa được xếp vào Nhóm IB, là nhóm các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng rất cao và cần được ưu tiên bảo vệ.

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm hoàn toàn các hành vi săn bắt, nuôi nhốt, tàng trữ, vận chuyển, tiêu thụ hoặc buôn bán các loài động vật thuộc nhóm IB, ngoại trừ các trường hợp được cấp phép đặc biệt cho mục đích bảo tồn, nghiên cứu khoa học hoặc các hoạt động phi thương mại.

Các hành vi săn bắt, buôn bán, vận chuyển hoặc tiêu thụ động vật thuộc nhóm IB đều bị nghiêm cấm và người vi phạm có thể bị xử phạt từ 500 triệu lên đến hàng tỷ đồng và bị xử phạt tù từ 1 đến 15 năm, tùy thuộc vào mức độ vi phạm.

Do vậy, hành vi săn bắt, vận chuyển, giết hại hoặc tiêu thụ sói lửa là trái pháp luật và bị nghiêm cấm, người dân cần phải nắm rõ để tránh vướng vào vòng lao lý.