Cà phê đã từng làm rung chuyển bàn cờ quyền lực như thế nào?
(Dân trí) - Trong nhịp sống hiện đại, cà phê thường bị giản lược thành một mặt hàng tiêu dùng đại chúng hay giải pháp sinh học để duy trì sự tỉnh táo.
Thế nhưng, nhìn lại chiều dài lịch sử nhân loại, thứ nước chiết xuất sẫm màu này chưa từng là một mặt hàng trung tính.
Từ những cuộc buôn lậu mầm giống vượt đại dương đến bàn nghị sự của thời kỳ Khai sáng, cà phê thực chất là tấm gương phản chiếu những xung đột chính trị và sự thức tỉnh tư duy của nhân loại.
Ngày 1/10 là Ngày Quốc tế Cà phê
Ngày 1/10 hằng năm được nhiều quốc gia lựa chọn để tôn vinh cà phê, người trồng cà phê và những người tham gia vào chuỗi giá trị của loại đồ uống này.
Ngày Quốc tế Cà phê (International Coffee Day) được Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO) chính thức phát động vào năm 2015, nhân dịp Expo 2015 tại Milan (Italy). Sự kiện nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của cà phê đối với sinh kế của hàng triệu người trên thế giới, đồng thời thúc đẩy một ngành cà phê bền vững hơn.
Theo ICO, cà phê là một trong những mặt hàng nông sản được giao dịch phổ biến nhất thế giới, với hàng triệu nông dân và người lao động tham gia vào chuỗi sản xuất, chế biến và kinh doanh.
Ngày 1/10 vì thế không chỉ là dịp để thưởng thức một tách cà phê, mà còn là cơ hội nhìn lại hành trình của loại hạt này từ người trồng, vùng nguyên liệu đến bàn uống của người tiêu dùng.
Nỗi sợ trước sự tỉnh táo
Trong cuốn sách khảo cứu kinh điển Uncommon Grounds: The History of Coffee and How It Transformed Our World (Hành trình cà phê: Lịch sử thế giới quanh ly cà phê), nhà nghiên cứu lịch sử Mark Pendergrast từng đưa ra một nhận định khái quát: "Bất cứ nơi nào được du nhập, cà phê cũng đồng nghĩa với cách mạng.
Cà phê vùi cát nóng tại Thổ Nhĩ Kỳ (Ảnh: Bảo Trung).
Nó là thức uống mang tính triệt để nhất thế giới vì chức năng của nó luôn là khiến con người phải suy nghĩ. Và khi con người bắt đầu suy nghĩ, họ trở nên nguy hiểm đối với những kẻ bạo quyền".
Lịch sử chính trị thế giới thế kỷ XVI và XVII đã chứng minh tính chuẩn xác của luận điểm này. Năm 1511, Khair Beg, quan giám sát thị trường tại Mecca dưới thời Vương quốc Mamluk, ban hành lệnh cấm triệt để đối với cà phê và các quán nước, tịch thu và đốt các bao hạt ngay giữa đường.
Dù viện dẫn lý do tôn giáo rằng cà phê gây "say" tương tự rượu, động cơ thực chất của chính quyền bắt nguồn từ sự kinh sợ trước các không gian thảo luận tự do, nơi các trí thức tụ họp để ngâm thơ châm biếm và bàn luận về chính quyền.
Nỗi ám ảnh ấy lặp lại gay gắt hơn tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) dưới thời hoàng đế Sultan Murad IV - đế quốc Ottoman thời đó - vào năm 1633. Nhà vua đích thân cải trang vi hành cùng đao phủ, sẵn sàng xử tử tại chỗ bất kỳ ai lén lút tiêu thụ cà phê, đồng thời khâu kẻ tái phạm vào bao da ném xuống eo biển Bosporus.
Theo tài liệu nghiên cứu lịch sử, chính quyền thời kỳ đó sợ trạng thái tỉnh táo có kiểm soát mà caffeine trong cà phê mang lại.
Trong khi caffeine có tác dụng thúc đẩy sự tỉnh táo và chú ý, vai trò chính trị của cà phê thời kỳ này chủ yếu nằm ở không gian xã hội mà các quán cà phê tạo ra: nơi con người gặp gỡ, trao đổi thông tin và bàn luận về các vấn đề công cộng.
Khác với men rượu, cà phê thúc đẩy sự tập trung, kích hoạt tư duy phản biện và biến những góc bàn uống nước thành trung tâm của sự bất tuân thể chế.
Chiếc nôi của các định chế hiện đại
Bước sang thế kỷ XVII và XVIII tại Tây Âu, cà phê nhanh chóng thế chỗ rượu bia buổi sáng để trở thành nguồn nhiên liệu trí tuệ cho thời kỳ Khai sáng và cách mạng công nghiệp.
Nhà nghiên cứu Tom Standage, tác giả cuốn sách A History of the World in 6 Glasses (Lịch sử thế giới qua 6 thức uống), nhận định: "Mối liên hệ giữa cà phê với sự đổi mới, lý tính và mạng lưới kết nối - cộng thêm một chút nhiệt huyết cách mạng - có một lịch sử lâu đời".
Không phải ngẫu nhiên mà các định chế nền tảng của chủ nghĩa tư bản hiện đại đều khởi sinh từ những quán cà phê.
Tranh vẽ một quán cà phê tại London thế kỷ 17, nơi các trí thức gặp nhau để ngâm thơ, bàn luận những tư tưởng tự do (Ảnh: Commons).
Điển hình như Sở Giao dịch Chứng khoán Luân Đôn (LSE), tiền thân của thị trường chứng khoán này chính là quán cà phê của Jonathan Miles tại Change Alley vào cuối thế kỷ XVII.
Khi các nhà môi giới bị trục xuất khỏi sàn Royal Exchange, họ đã biến Jonathan’s Coffee House thành nơi công bố bảng báo giá cổ phiếu đầu tiên của John Castaing vào năm 1698. Đến năm 1773, hiệp hội các thương nhân tại đây đã tự góp vốn xây dựng sàn giao dịch chính thức.
Hay như thị trường bảo hiểm toàn cầu Lloyd’s of London cũng được bắt đầu từ một quán cà phê ven sông do Edward Lloyd mở vào năm 1688.
Nhờ luồng thông tin hàng hải chuẩn xác được trao đổi bên các tách cà phê, các chủ tàu và nhà buôn đã bắt đầu cùng nhau chia sẻ rủi ro tổn thất hải trình bằng cách ký tên dưới các chứng từ (nguồn gốc của thuật ngữ underwriting - thẩm định bảo hiểm), từng bước đặt nền móng cho các tập đoàn tài chính - bảo hiểm hàng đầu thế giới.
Ngoài ra, thức uống này còn được ví như chất xúc tác cho các biến động chính trị. Trưa ngày 12/7/1789, tại quán Café de Foy ở Paris (Pháp), luật sư trẻ, nhà hùng biện đường phố Camille Desmoulins đã nhảy lên mặt bàn gỗ, rút súng lục và hô to khẩu hiệu kêu gọi nhân dân cầm vũ khí.
Lời hiệu triệu xuất phát từ một quán cà phê đã thổi bùng cuộc tổng tấn công vào nhà tù Bastille hai ngày sau đó, mở màn cho cuộc Cách mạng Pháp làm rung chuyển toàn bộ cấu trúc quyền lực quân chủ châu Âu.
Những hạt cà phê vượt khỏi Yemen
Trong nhiều thế kỷ, Yemen giữ vai trò quan trọng trong hoạt động buôn bán cà phê, với cảng Mocha là một trong những trung tâm thương mại cà phê nổi tiếng. Từ đây, cà phê dần được đưa tới nhiều khu vực khác, mở rộng phạm vi canh tác ra ngoài bán đảo Arab.
Theo truyền thuyết phổ biến, giáo sĩ Sufi Baba Budan đã bí mật mang 7 hạt cà phê còn khả năng nảy mầm từ Yemen về vùng Mysore của Ấn Độ vào khoảng thế kỷ XVII. Những cây cà phê được cho là đã phát triển tại vùng đồi này, đặt nền móng cho hoạt động trồng cà phê ở Ấn Độ.
Nửa thế kỷ sau, sĩ quan Francisco de Melo Palheta tại Guyane năm 1727 đã đưa những mầm sống đầu tiên về Pará, khởi đầu cho sự trỗi dậy của Brazil thành cường quốc sản xuất cà phê hàng đầu thế giới.
Ở góc độ nhân học, cà phê trở thành công cụ kiến tạo bản sắc và sự kháng cự. Tại Senegal, món Café Touba được bậc thầy hồi giáo Sufi Cheikh Amadou Bamba sáng tạo khi trở về sau cuộc lưu đày do chính quyền thực dân Pháp áp đặt năm 1902 là một minh chứng điển hình.
Nghi thức uống cà phê Bunna Tetu kéo dài nhiều giờ với ba tuần nước luân chuyển (Ảnh: Horsham coffee roaster).
Việc rang hạt cà phê cùng hạt tiêu Selim (djar) không chỉ tạo ra thức uống hỗ trợ các tín đồ thức trắng đêm cầu nguyện, mà đến nay, Café Touba đã trở thành biểu tượng cho sự độc lập kinh tế.
Bằng mạng lưới hàng quán đường phố của tầng lớp bình dân, thức uống này đã đánh bật thị phần của các dòng sản phẩm cà phê hòa tan công nghiệp từ các tập đoàn đa quốc gia phương Tây ngay trên sân nhà.
Nghi thức uống cà phê tại Ethiopia kéo dài qua ba lượt phục vụ (Abol, Tona và Baraka), mỗi lượt mang một ý nghĩa riêng. Nghi lễ này không chỉ là cách thưởng thức cà phê mà còn là không gian giao tiếp, gắn kết cộng đồng và trao đổi các vấn đề xã hội.
Từ một loại cây được trồng chủ yếu tại vùng Arab, cà phê dần vượt khỏi các trung tâm thương mại truyền thống để trở thành cây trồng toàn cầu. Quá trình ấy không chỉ làm thay đổi bản đồ sản xuất cà phê mà còn tạo ra những cách thưởng thức, nghi lễ và bản sắc văn hóa khác nhau tại mỗi vùng đất.
