Đại biểu Quốc hội chỉ rõ "điểm rủi ro" cần lưu ý ở kỳ thi tốt nghiệp THPT

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 cơ bản diễn ra an toàn, nghiêm túc và đúng quy chế trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, một số vụ vi phạm quy chế thi, đặc biệt là vụ việc liên quan đến điểm thi môn toán ở Tuyên Quang, đã đặt ra nhiều vấn đề về hiệu quả của cơ chế giám sát và kiểm soát trong tổ chức kỳ thi.

Trả lời phỏng vấn báo Dân trí, bà Trịnh Thị Tú Anh, Đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng, Uỷ viên Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng cần xây dựng một kỳ thi công bằng, minh bạch và có khả năng phòng ngừa tiêu cực ngay từ đầu.

Thưa đại biểu, sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đặc biệt là vụ điểm toán bất thường tại Tuyên Quang, nhiều cán bộ coi thi bị khởi tố để điều tra đã cho thấy những "lỗ hổng" nào trong công tác tổ chức kỳ thi hiện nay?

- Vụ việc điểm thi môn toán bất thường tại Tuyên Quang đang được cơ quan chức năng điều tra, làm rõ để có kết luận cuối cùng. Tuy nhiên, tính chất nghiêm trọng của vụ việc đã đặt ra nhiều vấn đề về công tác tổ chức kỳ thi. Việc nhiều cán bộ coi thi bị khởi tố không chỉ là trách nhiệm của một số cá nhân mà còn đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại toàn bộ hệ thống tổ chức kỳ thi.

Trước hết, vẫn còn tồn tại khoảng trống trong cơ chế kiểm soát ngay tại điểm thi. Khi một nhóm cán bộ có thể tác động đến quy trình coi thi, quản lý bài thi hoặc chấm thi mà không bị phát hiện ngay lập tức... cho thấy cơ chế giám sát chéo và phân tách trách nhiệm chưa đủ chặt chẽ.

Bên cạnh đó, đây còn là vấn đề đạo đức công vụ và văn hóa trách nhiệm. Quy chế thi ngày càng hoàn thiện, nhưng nếu một số người sẵn sàng đánh đổi sự công bằng của hàng chục nghìn thí sinh vì lợi ích riêng thì mọi quy định đều có thể bị vô hiệu hóa.

Chúng ta không nên nhìn vụ việc này như một hiện tượng cá biệt, bởi mỗi sai phạm xảy ra trong kỳ thi quốc gia đều tác động đến niềm tin xã hội đối với hệ thống giáo dục. Nếu không kịp thời khắc phục các "lỗ hổng" thì nguy cơ tái diễn dưới những hình thức khác vẫn luôn hiện hữu.

Tôi cho rằng mục tiêu không chỉ là tổ chức một kỳ thi đúng quy chế, mà phải xây dựng một hệ thống thi cử để gian lận rất khó thực hiện và phải trả giá rất đắt nếu cố tình vi phạm. Đó mới là nền tảng bền vững để bảo đảm sự công bằng cho mọi thí sinh và củng cố niềm tin của xã hội đối với nền giáo dục.

Nhiều chuyên gia cho rằng quy chế thi hiện khá chặt chẽ, nhưng khâu thực thi và giám sát ở một số địa phương vẫn là điểm "cần lưu ý". Như vậy, cần thay đổi cơ chế kiểm tra, giám sát thế nào để bảo đảm kỳ thi được tổ chức khách quan, minh bạch, thay vì chỉ siết thêm quy định?

- Đúng như vậy, vấn đề hiện nay không nằm ở chỗ thiếu quy định, mà ở năng lực thực thi và cơ chế giám sát. Sau nhiều lần sửa đổi, bổ sung, quy chế thi tốt nghiệp THPT đã tương đối đầy đủ, quy định khá rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong từng khâu. Tuy nhiên, nếu cơ chế giám sát chưa đủ độc lập và khả năng phát hiện vi phạm còn hạn chế thì quy định có chặt chẽ đến đâu vẫn có thể bị vô hiệu hóa.

Do đó, điều cần thay đổi trước hết là tư duy quản trị kỳ thi, cần chuyển từ mô hình quản lý dựa trên sự tuân thủ sang mô hình quản trị dựa trên kiểm soát rủi ro. Thay vì cố gắng ban hành thêm nhiều quy định, cần xác định những khâu có nguy cơ phát sinh tiêu cực cao để thiết kế các lớp kiểm soát phù hợp.

Những khâu như coi thi, quản lý đề thi, quản lý bài thi, chấm thi, nhập dữ liệu hay xử lý kết quả đều phải được nhận diện là các "điểm rủi ro" và có cơ chế giám sát tương ứng.

Bên cạnh đó, phải tăng cường tính độc lập của hoạt động giám sát, nếu đơn vị vừa tổ chức, vừa tự kiểm tra, vừa tự đánh giá thì rất khó bảo đảm tính khách quan. Cần có sự tham gia thực chất của các đoàn thanh tra độc lập, sự phối hợp giữa Bộ GD&ĐT với các cơ quan thanh tra, kiểm tra, công an và các cơ sở giáo dục đại học được phân công làm nhiệm vụ giám sát.

Hoạt động giám sát phải diễn ra trong suốt quá trình tổ chức kỳ thi, không chỉ tập trung vào thời điểm diễn ra kỳ thi hoặc sau khi có phản ánh.

Ngoài ra, cần coi công nghệ là một công cụ giám sát chứ không chỉ là công cụ quản lý. Mục tiêu là phát hiện sớm rủi ro để can thiệp kịp thời, thay vì xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra.

Điều quan trọng là xây dựng một hệ thống mà trong đó việc gian lận không chỉ bị cấm, mà còn khó có cơ hội xảy ra, dễ bị phát hiện và phải chịu trách nhiệm rõ ràng.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện vẫn thực hiện mục tiêu "hai trong một", vừa xét tốt nghiệp vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học. Theo bà, cơ chế này có tạo áp lực quá lớn lên địa phương, nhà trường và thí sinh, từ đó làm gia tăng nguy cơ tiêu cực không?

- Nhìn nhận một cách khách quan, việc duy trì một kỳ thi đồng thời thực hiện hai chức năng là xét tốt nghiệp THPT và làm căn cứ tuyển sinh đại học đang tạo ra nhiều áp lực cho hệ thống, đồng thời làm gia tăng rủi ro trong công tác tổ chức kỳ thi.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ hai mục tiêu này có bản chất khác nhau. Xét tốt nghiệp THPT nhằm xác nhận học sinh đã đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông, vì vậy đề thi cần đánh giá được năng lực nền tảng của số đông học sinh.

Trong khi đó, tuyển sinh đại học, đặc biệt đối với những ngành có tính cạnh tranh cao thì đòi hỏi công cụ đánh giá phải có khả năng phân loại và phân hóa rất tốt để lựa chọn người học phù hợp. Rất khó để một bài thi duy nhất đáp ứng tối ưu đồng thời cả hai mục tiêu này, song trên thực tế, đề thi thường phải dung hòa giữa hai yêu cầu.

Hệ quả khác là áp lực rất lớn đối với toàn bộ hệ thống giáo dục. Đối với học sinh và gia đình, kết quả của một kỳ thi quyết định đồng thời việc tốt nghiệp và cơ hội vào đại học khiến áp lực tâm lý, học tập và chi phí luyện thi đều gia tăng.

Đối với các địa phương và nhà trường, kết quả kỳ thi không chỉ phản ánh chất lượng giáo dục mà còn tác động đến thành tích và uy tín của địa phương, trong khi chính địa phương lại trực tiếp tham gia các khâu tổ chức coi thi, chấm thi theo cơ chế phân cấp.

Khi trách nhiệm tổ chức, áp lực thành tích và lợi ích từ kết quả kỳ thi cùng hội tụ, nguy cơ phát sinh tiêu cực sẽ tăng lên nếu thiếu các cơ chế giám sát độc lập và kiểm soát rủi ro đủ mạnh.

Những vụ gian lận điểm thi đã từng xảy ra trước đây cho thấy đây không phải là nguy cơ mang tính giả định mà là bài học cần được nhìn nhận nghiêm túc trong quá trình hoàn thiện chính sách. 

Sau những bất cập bộc lộ từ kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đã có ý kiến tại Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề xuất nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học. Quan điểm của đại biểu về đề xuất này như thế nào?

- Đề xuất nghiên cứu tách bạch chức năng xét tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học là một hướng tiếp cận đáng quan tâm. Đây không phải là vấn đề mới, nhưng những diễn biến thời gian qua cho thấy đã đến lúc nhìn nhận lại mô hình "một kỳ thi, hai mục tiêu" một cách toàn diện hơn, trước yêu cầu đổi mới quản trị và thực tiễn tổ chức kỳ thi ở nước ta.

Tuy nhiên, đây là chính sách có tác động rất lớn đến hàng triệu học sinh, phụ huynh, cơ sở giáo dục và toàn xã hội, vì vậy cần nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá đầy đủ tác động, có lộ trình phù hợp.

Việc xem xét tách bạch hai mục tiêu có thể mang lại một số lợi ích đáng cân nhắc. Trước hết, mỗi kỳ đánh giá sẽ được thiết kế phù hợp hơn với mục tiêu của mình. Kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ tập trung đánh giá mức độ đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông, trong khi tuyển sinh đại học có thể sử dụng những phương thức đánh giá có khả năng phân loại cao hơn, phù hợp với yêu cầu của từng ngành đào tạo và quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học.

Nếu được thiết kế hợp lý, việc tách bạch hai chức năng cũng có thể góp phần giảm áp lực đang tập trung vào một kỳ thi duy nhất. Khi kết quả kỳ thi tốt nghiệp không đồng thời quyết định cơ hội vào đại học đối với tất cả thí sinh, áp lực đối với học sinh, gia đình, nhà trường và địa phương có thể được phân tán hợp lý hơn.

Đây cũng là một trong những điều kiện để từng bước giảm sức ép của bệnh thành tích và tạo điều kiện để các trường phổ thông tập trung nhiều hơn vào mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Dù vậy, việc tách bạch hai kỳ thi không phải là giải pháp có thể giải quyết ngay mọi vấn đề. Nếu không chuẩn bị kỹ, có thể đối mặt với thách thức mới như tăng số lượng kỳ thi, phát sinh chi phí cho người học, tạo thêm áp lực trong tuyển sinh hoặc gia tăng sự chênh lệch về cơ hội tiếp cận giữa các vùng miền.

Cùng với việc nghiên cứu mô hình tổ chức, cần đánh giá đầy đủ tác động kinh tế - xã hội, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và lắng nghe ý kiến của các nhà khoa học, các cơ sở giáo dục, giáo viên, học sinh và phụ huynh trước khi đưa ra quyết định.

Nếu trong tương lai thực hiện theo hướng này, tôi cho rằng cần song hành với việc nâng cao năng lực của hệ thống khảo thí quốc gia. Cần tiếp tục đầu tư xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, ứng dụng khoa học đo lường giáo dục và công nghệ số trong tổ chức thi.

Đồng thời phát triển các trung tâm khảo thí có đủ năng lực cung cấp những kết quả đánh giá khách quan, tin cậy để các cơ sở giáo dục đại học có thể tham khảo trong tuyển sinh.

Bên cạnh đó, quyền tự chủ tuyển sinh của các trường đại học cũng cần đi đôi với trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm định chất lượng phù hợp.

Cần nhấn mạnh rằng, không phải tổ chức một hay hai kỳ thi, mà là xây dựng được một hệ thống đánh giá đáp ứng đúng mục tiêu của từng cấp học, bảo đảm công bằng cho người học, giảm áp lực không cần thiết và nâng cao chất lượng giáo dục.

Nhiều ý kiến đề xuất mở rộng lắp camera trong phòng thi, luân chuyển giám thị liên tỉnh, tăng hậu kiểm bằng phân tích dữ liệu và bảo vệ người tố giác. Theo đại biểu, đâu là những giải pháp cần ưu tiên triển khai ngay từ kỳ thi năm 2027?

- Theo tôi, không phải giải pháp nào được tăng cường cũng mang lại hiệu quả tương xứng với chi phí bỏ ra, quan trọng là lựa chọn đúng điểm can thiệp để vừa bảo đảm tính minh bạch của kỳ thi, vừa sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Trong các đề xuất đang được đặt ra, tôi cho rằng cần ưu tiên tăng cường hậu kiểm bằng phân tích dữ liệu, đồng thời hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tố giác. Đây là hai giải pháp có khả năng tác động vào đúng nguyên nhân của vấn đề thay vì chỉ tăng cường kiểm soát ở khâu tổ chức.

Việc mở rộng lắp đặt camera trong tất cả phòng thi hoặc tổ chức luân chuyển giám thị liên tỉnh có thể góp phần nâng cao tính răn đe, nhưng cũng đặt ra bài toán lớn về chi phí, nhân lực và tổ chức thực hiện.

Luân chuyển giám thị quy mô lớn sẽ phát sinh nhiều chi phí hành chính và ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ sở giáo dục. Trong khi đó, việc triển khai hệ thống camera diện rộng đòi hỏi đầu tư đáng kể về hạ tầng, lưu trữ dữ liệu và bảo đảm an toàn thông tin.

Kinh nghiệm từ các vụ việc gian lận trước đây cho thấy sai phạm thường không chỉ xuất hiện ở cấp phòng thi mà có thể xảy ra ở những khâu có quyền can thiệp vào dữ liệu hoặc kết quả chấm thi.

Theo tôi, từ kỳ thi năm 2027 cần đẩy mạnh ứng dụng phân tích dữ liệu trong công tác hậu kiểm. Hệ thống có thể phân tích phổ điểm theo địa phương, điểm thi, đối chiếu với dữ liệu học tập, nhận diện biến động bất thường để lựa chọn những trường hợp cần thanh tra chuyên sâu, thay vì kiểm tra dàn trải. Cách làm này vừa nâng cao hiệu quả giám sát, vừa giảm chi phí và tăng tính khách quan.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tố giác trong lĩnh vực giáo dục. Nhiều sai phạm chỉ được phát hiện nhờ thông tin từ giáo viên, cán bộ hoặc người dân. Do đó, cần xây dựng quy trình tiếp nhận phản ánh bảo đảm tính bảo mật, bảo vệ người tố giác và xử lý nghiêm mọi hành vi trả đũa, trù dập.

Trân trọng cảm ơn đại biểu!