Hẹn ước của vợ chồng anh hùng Lê Thị Riêng và manh mối về nơi chôn cất bà

Dưới thảm cỏ xanh của công viên Lê Thị Riêng, nhiều liệt sĩ đang nằm lại sau khi ngã xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Từ bức ảnh tư liệu ghi lại cảnh chôn cất tập thể tại nghĩa trang Đô Thành cách đây 58 năm, Bộ Tư lệnh TPHCM cùng các chuyên gia đã lần theo từng dấu vết, triển khai công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại khu vực này.

Với nhiều người dân thành phố mang tên Bác, công viên Lê Thị Riêng là khoảng xanh giữa nhịp sống đô thị. Ít ai biết, đằng sau cái tên đó là câu chuyện về nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân đã dành trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp cách mạng.

Hẹn ước dang dở của hai vợ chồng

Theo tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, bà Lê Thị Riêng (bí danh Hai Liên), sinh năm 1925 tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu nay thuộc tỉnh Cà Mau, trong một gia đình bần nông.

Cha tham gia cách mạng rồi mất tích, mẹ sớm qua đời. Bà được chú ruột nuôi dưỡng và cho học hết bậc tiểu học.

Khí phách của các chiến sĩ yêu nước như Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Ngọc Hiển... trong phòng trào khởi nghĩa Nam Kỳ góp phần thắp lên trong lòng Lê Thị Riêng ngọn lửa lý tưởng, đưa cô gái đến với con đường cách mạng.

Để hoàn thành nhiệm vụ được giao, bà nhiều lần gác lại hạnh phúc riêng tư, sống xa gia đình và các con. 

Theo tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, giữa năm 1960, để bảo đảm an toàn cho con trai Minh Chánh và Chí Công, vợ chồng bà Lê Thị Riêng quyết định gửi các bé ra miền Bắc. Chưa kịp nguôi nỗi nhớ con, vợ chồng nhận nhiệm vụ ở những địa bàn khác nhau, bắt đầu chuỗi ngày xa cách với lời hẹn ước 6 tháng sau gặp lại.

Trong một chuyến công tác, chồng bà là đồng chí Lê Trọng Tam anh dũng hy sinh. Cuộc hẹn ngày trở về còn dang dở, người vợ không kịp gặp chồng lần cuối.

Những mất mát, đau thương được nữ anh hùng lặng lẽ ghi lại trong cuốn sổ tay, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Nhắc lại nỗi buồn khôn nguôi khi nhận tin chồng hy sinh, bà không tin "sự thật tàn nhẫn như thế đến với tôi, với con người đã chịu nhiều cô đơn từ thuở bé"…

"Bảy năm trời chung sống, từ 3/5/1954 đến 4/12/1960, bao nhiêu tình sâu nghĩa nặng của vợ chồng tôi đã kết thúc trên đời, còn lại hai con đang sống xa mẹ. Chúng là nguồn hạnh phúc, là sức chiến đấu giúp tôi hăng hái đi lên không bao giờ quỵ bước.

Tôi sẽ chiến đấu cho hạnh phúc không tan, cho con sớm gần mẹ, cho người người không còn tang tóc chia ly", bà viết trong cuốn sổ tay.

Trong nhiều trang lưu bút, bên cạnh nỗi nhớ người chồng đã khuất, bà Lê Thị Riêng dành trọn tình yêu thương cho hai con trai đang ở miền Bắc.

Ở căn cứ, người mẹ đau đáu mong đến ngày được gặp lại Minh Chánh, Chí Công. Bà ước một lần được ôm hai con vào lòng, "siết mãi không bao giờ buông ra nữa".

Khát vọng đoàn tụ ấy trở thành điểm tựa để bà vượt qua mất mát, tiếp tục dấn thân trên con đường cách mạng với niềm tin về ngày mẹ con được sum vầy.

Ngày tiễn các con ra Hà Nội, bà chuẩn bị một chiếc vali với đầy đủ đồ đạc cho hai anh em và một cuốn album. Đích thân bà may 2 chiếc gối, có thêu tên của hai con, gửi gắm trọn vẹn tình mẫu tử thiêng liêng. 

Tiếng hô trước khi hy sinh trong đêm mùng 2 Tết

Gác lại nỗi đau mất chồng, bà Lê Thị Riêng tiếp tục hoạt động trong nội thành Sài Gòn, tổ chức phong trào phụ nữ và giữ liên lạc giữa các lực lượng hoạt động bí mật.

Tháng 5/1967, trong một chuyến công tác tại nội thành, bà bị địch bắt. Biết rõ vai trò của người nữ cán bộ, kẻ thù nhiều lần dụ dỗ, mua chuộc rồi tra khảo nhằm khai thác thông tin về tổ chức.

Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, chúng từng dùng lửa đốt các đầu ngón tay của bà. Trước mọi cực hình, nữ chiến sĩ vẫn giữ trọn khí tiết, bảo vệ an toàn những bí mật của tổ chức.

Đêm mùng 2 Tết Mậu Thân 1968 (1/2/1968), bà cùng đồng chí Trần Văn Kiểu (bí danh Chín K) và nữ chiến sĩ biệt động Phùng Ngọc Anh bị áp giải lên xe chở tù chính trị.

Chiếc xe chạy lòng vòng qua nhiều khu vực của Sài Gòn trước khi dừng lại trên đường Hồng Bàng. Những tên lính áp giải liên tiếp nổ súng lạnh lùng vào khoang xe.

Giữa màn đêm, loạt đạn đầu vừa dứt, bà bật dậy, đạp mạnh vào cánh cửa xe. Đến loạt đạn tiếp theo, nữ cán bộ vẫn gắng gượng dậy, hô to: "Hồ Chí Minh muôn năm!" ba lần trước khi ngã xuống ở tuổi 43. 

Bà ra đi khi đất nước còn chia cắt, chưa một lần được gặp lại hai con trai.

Trước giờ phút cuối cùng, kỷ vật duy nhất nữ chiến sĩ gửi lại là chiếc kẹp tóc dài hơn 5cm, trao tận tay nữ chiến sĩ biệt động Phùng Ngọc Anh - người còn sống trong đêm Mậu Thân. Hiện vật này đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Những manh mối về nơi chôn cất nữ anh hùng

Trải qua gần 6 thập kỷ, nơi chôn cất liệt sĩ Lê Thị Riêng vẫn là ẩn số đối với thân nhân và đồng đội. Nhiều năm qua, người thân mòn mỏi, hy vọng sớm đưa được hài cốt của bà trở về an táng, hoàn thành tâm nguyện của gia đình.

Sau ngày đất nước thống nhất, bà Đỗ Duy Liên (nguyên Phó Chủ tịch UBND TPHCM) dành thời gian tìm hiểu nơi chôn cất bà Lê Thị Riêng, ông Trần Văn Kiểu (Chín K), được một nhà sư tiết lộ thêm những chi tiết quan trọng.

"Nhà sư nói, sáng mùng 3 Tết Mậu Thân từng nhìn thấy người ta chở 2 thi thể, một nam một nữ, chôn ở chỗ đó đó. Họ chở thêm 35 xác nữa lấp vô, tổng cộng cái hố đó có 37 thi thể, chắc chị Hai Riêng với anh Chín K bị lấp ở đó", bà Ngọc Anh kể về nơi chôn cất tập thể năm xưa, nay chính là Công viên Lê Thị Riêng.

Trước đó, trao đổi với phóng viên Dân trí, Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TPHCM, cho biết bên cạnh việc tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ Quân Giải phóng và chiến sỹ Biệt động Sài Gòn tại Công Viên Lê Thị Riêng, lực lượng cũng đặt hy vọng tìm thấy hài cốt của liệt sĩ Lê Thị Riêng.

Phần mộ của bà được xác định nằm tại nghĩa địa Chí Hòa, nhưng không rõ vị trí cụ thể. Đến thập niên 1980, nghĩa địa được di dời và trở thành công viên văn hóa mang tên nữ anh hùng Lê Thị Riêng. Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, nhà chức trách sẽ lấy mẫu ADN của gia đình liệt sĩ Lê Thị Riêng.

Mẫu sinh phẩm của gia đình liệt sĩ khớp với bộ hài cốt nào sẽ là căn cứ xác định.

"Chúng tôi rất quan tâm đến việc xác định danh tính của các liệt sĩ nói chung, đặc biệt là của liệt sĩ Lê Thị Riêng và Trần Văn Kiểu. Các cơ quan cũng đang phối hợp xác định gia đình của hai liệt sĩ này để lấy mẫu sinh phẩm ADN", lãnh đạo Bộ Tư lệnh TPHCM chia sẻ.

Điều chưa biết về Công viên Lê Thị Riêng

Cuộc đời bi tráng của nữ anh hùng Lê Thị Riêng không chỉ còn trong những trang hồ sơ lưu trữ. Tên của bà đã được đặt cho nhiều công trình, trường học và tuyến đường trên cả nước.

Trong đó, Công viên Lê Thị Riêng nằm trên đường Cách Mạng Tháng Tám, phường Hòa Hưng (quận 10 cũ), là địa danh quen thuộc với người dân thành phố

Trước đây, khu đất này là nghĩa địa Chí Hòa, hay còn gọi là nghĩa trang Đô Thành. Đây từng là nơi an táng của tầng lớp bình dân với quy mô khoảng 30ha.

Trong năm 1983, khu nghĩa địa Chí Hoà được giải tỏa để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng theo định hướng chỉnh trang đô thị và mở rộng không gian công cộng của thành phố.

Hiện nay, Công viên Lê Thị Riêng có diện tích khoảng 8ha với mật độ cây xanh lớn, hồ nước, các khu vui chơi và không gian sinh hoạt cộng đồng phục vụ nhân dân khu vực trung tâm thành phố.

Ngay tại khu vực bà Lê Thị Riêng hy sinh đã được dựng nhà bia tưởng niệm để tưởng nhớ nữ cán bộ cách mạng kiên trung cùng những chiến sĩ đã cống hiến vì độc lập dân tộc.

Trên bia ghi rõ nơi đây có mộ tập thể của các liệt sĩ hy sinh trong trận tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968; đồng thời là nơi an nghỉ của liệt sĩ Lê Thị Riêng, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, và liệt sĩ Trần Văn Kiểu, Phó trưởng ban Công vận Sài Gòn - Gia Định.

Công viên mang tên bà giữa nhịp sống hiện đại của TPHCM chính là nơi nhắc nhớ về những năm tháng đấu tranh gian khổ, lòng yêu nước và sự hy sinh của các thế hệ đi trước.

* Bài viết sử dụng tư liệu của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.