Ý kiến chuyên gia

Tín ngưỡng và mê tín

Dân trí Làm sao để … bớt các hiện tượng mê tín ? Ba dấu chấm nói lên cái ngập ngừng của người viết bài. Những biểu hiệu mê tín hiện hữu từ nhiều năm. Trong văn hóa, muốn có một thay đổi nào đó cũng cần rất nhiều năm. Ta không có đũa thần để, chỉ với một sắc lệnh, một luật, … thay đổi hiện trạng.


Minh họa: Ngọc Diệp

Minh họa: Ngọc Diệp

Tôn giáo và Thế giới tâm linh

Con người, điển hình là bất cứ đứa trẻ nào, độ lên ba là hay hỏi “cái gì”,“tại sao”, “thế nào”, ... vì bé muốn biết. Nhu cầu “biết” rất cần cho sự sống còn – vì có biết rõ ngọn ngành thì mới từ từ tìm ra phương thức để có những hoạt động hài hòa với vạn vật xung quanh. Văn hóa được định nghĩa – trong nghĩa tổng quát nhất – là tổng thể những cách làm những cách hành xữ để bảo đảm sự hải hòa trong sinh hoạt cộng đồng

Vấn đề định nghĩa của văn hóa xin tạm gát một bên để trở lại nhu cầu biết : cái gì? Thế nào? Tại sao?

Tại sao ta ngã bệnh? Khi chưa có khoa học thì ta tin là có tà ma quí ám nên cần phải mời thầy về đuổi tà ma.

Tại sao ta bị tai nạn? Khi chưa có một giải thích hợp lý thì ta tin ở số phận, sự an bài của một đấng thiêng liêng nào đó - nên phải thờ thần này hay kiêng kỵ ngày xấu.

Cho tới thế kỷ thứ XIX và thậm chí đến đầu thế kỷ thứ XX cho tầng lớp ít vốn khoa học, ở Bỉ, dân tình cầu thánh Chritophe trước khi khởi hành đi đâu xa vì tin rằng thánh ấy lo cho bình an trên đường đi.

Tôn giáo cần thiết là ở chỗ đó. Tôn giáo mang đến những câu trả lời cho những chỗ mà dân tình không hiểu được.

Ngày nào dân tình không làm chủ được cuộc sống của mình thì họ còn tin rằng số phận được an bài bởi đấng tối cao. Họ tin đến nỗi tất cả những gì không giải thích được kết hợp lại với nhau và cấu thành phần tâm linh. Phần tâm linh, các nhà thần kinh học cho thấy là nó ẩn sâu nhất trong não bộ con người. Chả trách nào động tới tâm linh thì rất khó thay đổi.

Mặt khác, tín ngưỡng còn là sợi dây nối kết người với người sống cùng trong một xã hội. Trong chữ RELIGION, tiếng Pháp, có nghĩa là ĐẠO - ta thấy cái gốc “RELIER” có nghĩa là “kết nối”. Thật vậy, đạo nào cũng cho ra những nguyên tắc luân lý “dạy” giáo dân sống hài hòa cùng nhau.

10 điều cấm kỵ trong đạo Thiên chúa, lý thuyết nhân quả trong đạo Phật, … dạy tín đồ làm điều thiện và tránh điều ác.

Khoa học từ từ giải mã được những bài toán mà ta gặp trên đường đời và tôn giáo từ từ không còn được theo như hồi trước.

Với y khoa, ta biết vì sao ta nhiễm bệnh, đồng thời Y khoa cho một số phương thức để ngừa và trị bệnh. Các thầy pháp y không còn đất dụng võ? Với vật lý, ta giải thích được các hiện tượng của thiên nhiên và không còn tin ở thần sấm hay thần sét, ...

Thế nhưng, trong xã hội, một số người vẫn chưa tiếp cận được khoa học.

Tại sao cuồng tín và mê tín dị đoan có vẻ như rộ lên gần đây ở trong nước?

Trước nhất, khi muốn nói là các hiện tượng này tăng thì phải nghiên cứu trước khi khẳng định.

Mà nếu ta nghiên cứu thì có thể ta sẽ biết được các hiện tượng ấy tăng như thế nào, ai dị đoan, ai cuồng tín và vì sao, ...

Bản thân người viết bài này chưa được đọc những nghiên cứu như thế. Chỉ thấy qua báo chí trên mạng là hiện tượng nói trên có vẻ là càng ngày càng tăng.

Nhìn từ xa, có thể hiện tượng mê tín, cuồng tín tăng

- vì dân tình cần một chỗ nào đó để bấu víu trong khi cuộc sống của họ đầy bất định.

- có thể vì một số người thuộc tầng lớp có quyền, bậc “khuôn mẫu” để tự quảng cáo cho bản thân, ồn ào đi lễ hội, dâng hương nơi này nơi khác để được lên báo.

- các địa phương tổ chức lễ hội để khuyếch trương du lịch hay để lập thành tích, … và quảng cáo lễ hội của địa phương mình

.- cũng có thể vì đời sống của dân về kinh tế mà nói, cao hơn nên dân có phương tiện để đi dự lễ hội – không có gì khổ bằng cho người quản lý một quốc gia, khi dân giàu hơn mà vẫn còn thiếu vốn tri thức.

- báo chí, khi rần rộ tường trình qua các phóng sự, về các lễ lộc cũng góp phần “cổ động” dân đi dự lễ lộc – ngay tới khi các báo phê bình tiêu cực – đó là những hậu quả trái ngược – effets paradoxaux – bài bác lễ hội nhưng khi bài bác như thế thì … khơi động cái tò mò của dân tình.

Có thể tất cả các lý do trên và nhiều lý do khác nữa, cùng, nhiều hay ít, góp phần giải thích các hiện tượng lễ hội, cuồng tín, ...

Trong hiện tượng mê tín hay cuồng tín, các xã học gia hay nhìn về hướng giới trẻ, tức là những người được đi học, được tiếp cận với tri thức. Theo nguyên tắc, những người này ít cuồng tín hơn các thành phần khác.

Thế nhưng khi thấy các thanh niên thanh nữ ngày xuân đi chùa để cầu thi đổ thì có lẻ ta nên đặt câu hỏi “giáo dục ta thế nào mà học trò tin vào thần thánh để đi thi?”

Tín ngưỡng và khoa học có thể song hành ?

Một cách ví von, nhiều người so sánh khoa học với khai sáng còn tín ngưỡng là u tối

Đúng thế. Vì tín ngưỡng đặt trọng tâm lên “tin tưởng” – tức là nói một cách quá lố thì tín ngưỡng dựa lên sự …cả tin hay mù quáng của dân tình.

Tôi tin rằng Thượng đế hiện hữu và là Đấng tối cao an bài mọi sự dù tôi chưa bao giờ có chứng cớ

Khoa học thì nói “tôi chỉ tin những gì tôi đã thấy kiểm chứng” - evidence based.

Trái đất quay xung quanh mặt trời đã được Galilé chứng minh và cái phát minh khoa học này đã khiến ông bị hỏa thiêu vì đương thời lúc ấy giới Công giáo tin rằng quả đất là do Thượng đế lập ra và quả đất đứng yên.

Nhưng tín ngưỡng cần cho khoa học. Tín ngưỡng đặt những giới hạn mà khoa học phải tôn trọng. Tín ngưỡng cũng đề cao những đức tính mà khoa học gia phải có

Vài thí dụ: Tôn trọng sự sống dù đó chỉ là sự sống của thú vật hay thực vật (đạo Phật), tôn trọng quan niệm cách sống của người bệnh (Công giáo – không làm cho tha nhân cái gì ta không muốn tha nhân làm cho ta – trong 10 điều cấm kỵ), trung thành với các kết quả tìm thấy (Khổng giáo – chữ “tín”)

Làm sao để … bớt các hiện tượng mê tín ?

Ba dấu chấm nói lên cái ngập ngừng của người viết bài. Những biểu hiệu mê tín hiện hữu từ nhiều năm. Trong văn hóa, muốn có một thay đổi nào đó cũng cần rất nhiều năm. Ta không có đũa thần để, chỉ với một sắc lệnh, một luật, … thay đổi hiện trạng.

Nếu biết tại sao người ta thành mê tín thì có thể dùng những phương tiện trái ngược để “trị” mê tín.

Phương thức mà tác giả bài này cỗ súy là giáo dục, đi từ giới trẻ. Không cần cấm đoán, chỉ dùng lý lẻ khoa học – đặc biệt về tâm lý và xã hội học, hai môn mà ta chưa cho vào chương trình phổ thông. Và phải làm sao chủ đích của giáo dục là khai phóng, tức là tập tành cho trẻ tự lập, dựa trên hai chân mình mà đi, với một cái đầu biết suy nghĩ ở trên hai vai – chú không dựa vào bất cứ ai, nhất là không dựa vào thần thánh.

Các báo chí cũng có thể góp phần nâng cao hiểu biết của dân tình bằng những bài quảng bá khoa học – khoa học chính hiệu chứ không phải khoa học dịch từ các báo tabloide của phương Tây.

Nguyễn Huỳnh Mai

MỚI NHẤT
TIN BUỒN
TIN BUỒN

(Dân trí) - Ban Chấp hành Công đoàn báo Điện tử Dân trí cùng gia đình vô cùng thương tiếc báo tin:

Thứ năm, 15/03/2018 - 03:57

Khi văn bản tuýt còi bị tuýt còi
Khi văn bản tuýt còi bị tuýt còi

Ngay sau khi Bộ GTVT “tuýt còi” dịch vụ đi chung xe của Uber, Grab, Bộ Tư pháp liền “tuýt còi” cái văn bản “tuýt còi” này vì cho rằng quy định này không hợp lý, cản trở doanh nghiệp kinh doanh vận tải... Câu chuyện một lần nữa cho thấy sự bất cập trong tư duy quản lý chứ không thuần tuý nằm ở kỹ thuật ban hành văn bản quy phạm.

Thứ tư, 14/03/2018 - 06:00

Bị cáo mà cũng “đòi hỏi” cấm cửa báo chí nữa sao?
Bị cáo mà cũng “đòi hỏi” cấm cửa báo chí nữa sao?

Phóng viên được phép vào tác nghiệp tại phiên tòa xét xử vụ án xảy ra tại Navibank nhưng các bị cáo và luật sư không đồng ý, thậm chí phản ứng và đề nghị tòa cấm báo chí chụp ảnh (!).

Thứ ba, 13/03/2018 - 05:00

Quan chức, công chức chạy theo học hàm để làm gì?
Quan chức, công chức chạy theo học hàm để làm gì?

Kim. Bể học là mênh mông (học, học nữa, học mãi), bể nghiên cứu là vô tận, bao nhiêu thời gian cũng không là đủ, vậy thì quan chức, công chức chạy theo học hàm thì lấy đâu thời gian để giảng dạy và nghiên cứu; hoặc nếu tập trung cho giảng dạy và nghiên cứu thì lấy đâu thời gian làm công tác chuyên môn?

Thứ hai, 12/03/2018 - 06:00

Để Tết trồng cây thực sự có ý nghĩa
Để Tết trồng cây thực sự có ý nghĩa

Để Tết trồng cây thực sự có ý nghĩa

Chủ nhật, 11/03/2018 - 06:00

Thế ra giáo sư, phó giáo sư chỉ là… danh hão?
Thế ra giáo sư, phó giáo sư chỉ là… danh hão?

Chuyện phong hàm GS, PGS năm 2017 xem ra vẫn còn nhiều tranh cãi, dù Chủ tịch Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước Phùng Xuân Nhạ đã ký Quyết định công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư năm 2017.

Thứ bảy, 10/03/2018 - 09:23

Nghĩ về vụ  bắt cô giáo quỳ gối
Nghĩ về vụ bắt cô giáo quỳ gối

Là người đàn ông, việc ép một người phụ nữ quỳ gối đã là hèn, đặc biệt đó là cô giáo dạy con mình. Nhưng tìm cách chối quanh hành vi của mình, không thể nói gì khác, thêm một lần… hèn.

Thứ sáu, 09/03/2018 - 06:00

Cần có văn hóa khi đến đền, chùa
Cần có văn hóa khi đến đền, chùa

Những ngày đầu năm mới cũng là thời điểm khắp mọi miền đất nước bước vào mùa lễ hội. Điều đáng mừng là những năm gần đây, ban quản lí các khu di tích lịch sử đã vào cuộc và xử lí một cách kiên quyết những hành vi phản cảm. Tuy nhiên, năm nào cũng vậy, mỗi mùa lễ hội qua đi, vẫn để lại những “hạt sạn" văn hóa.

Thứ năm, 08/03/2018 - 05:00

“Ân tình của mẹ” – lời tự đáy lòng của một người con
“Ân tình của mẹ” – lời tự đáy lòng của một người con

Viết về người mẹ là đề tài không bao giờ cạn của thi ca, âm nhạc. Biết bao ca khúc, vần thơ ca ngợi công lao của người mẹ đối với con. Có những khúc ca như lời ru, thủ thỉ, tâm tình, ngấm dần vào trong ta từ lúc nào không hay. Lại có những bài ca là lời của người con nhớ về người mẹ đã khuất của mình, là lời tri ân xúc động, để ân tình ấy suốt đời mang theo. Ca khúc “Ân tình của mẹ” (nhạc Ngọc Khuê – phổ thơ Nguyễn Thành Vinh) là một khúc ca như thế.

Thứ tư, 07/03/2018 - 12:00

Nghĩ về giáo dục khai phóng
Nghĩ về giáo dục khai phóng

(Dân trí) - Một bạn đọc hỏi tôi “Giáo dục khai phóng là gì? Dạy làm sao để ...khai phóng học trò?”

Thứ tư, 07/03/2018 - 12:00

Sự mê muội không còn giới hạn
Sự mê muội không còn giới hạn

Vén màn sương khói mờ ảo này là sự lộ diện một bộ phận dân chúng đang thái quá trước ảo giác về vận may từ trên trời rơi xuống và chính quyền các cấp và các ngành chức năng các địa phương này đã buông lỏng quản lý để tệ mê tín dị đoan xuất hiện và nạn buôn thần bán thánh lên ngôi.

Thứ ba, 06/03/2018 - 03:00

Rà soát lại ứng viên GS, PGS làm sáng tỏ nhiều vấn đề khác
Rà soát lại ứng viên GS, PGS làm sáng tỏ nhiều vấn đề khác

Chưa vội nói đến có hay không “chuyến tàu vét” công nhận chức danh GS, PGS, mà chỉ riêng việc dư luận bàn tán sôi nổi vì sao năm 2017 lại có số lượng GS, PGS tăng vọt, tự nó đã làm rõ được nhiều nội dung, kể cả những vấn đề rộng lớn hơn.

Thứ ba, 06/03/2018 - 06:00

ĐÁNG QUAN TÂM
Nạn “buôn thần bán thánh” đang đẩy văn hóa xuống dốc
Nạn “buôn thần bán thánh” đang đẩy văn hóa xuống dốc

“Buôn thần bán thánh nay cũng là một nghề.Họ cạnh tranh khốc liệt dưới vỏ tín ngưỡng.Điều này đang đẩy văn hóa và nhân cách người Việt xuống dốc” - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ thẳng thắn nói.

Thứ bảy, 03/03/2018 - 07:00

"Không có lý do gì chúng ta cứ nghèo mãi!"
"Không có lý do gì chúng ta cứ nghèo mãi!"

“Với gần 100 triệu dân thông minh, lao động cần cù, chăm chỉ từ tờ mờ sáng đến đêm khuya, là một quốc gia xuất khẩu năng lượng, xuất khẩu lương thực, xuất khẩu thực phẩm, không có lý do gì chúng ta cứ nghèo mãi!".

Thứ sáu, 02/03/2018 - 06:00

Cần xác định đúng đắn vị trí của môn học Giáo dục công dân
Cần xác định đúng đắn vị trí của môn học Giáo dục công dân

Thời gian gần đây, tình trạng học sinh đánh nhau ngày một nhiều, nạn bạo lực học đường đang báo động sự chệch hướng về Kỹ năng sống của học sinh. Chúng ta có thể đưa ra nhiều lý do để biện minh như do phim ảnh; do vòng xoáy cơ chế thị trường khiến người lớn lãng quên chuyện chia sẻ, làm bạn với con; do lỗi của trò chơi game bạo lực… nhưng còn một nguyên nhân nữa xuất phát từ học đường, đó là chú trọng dạy chữ hơn dạy người, mà trong đó môn Giáo dục công dân (GDCD) vẫn bị xem là môn phụ. Đã đến lúc cần trả môn GDCD về vị trí xứng đáng của nó: môn học làm người

Thứ năm, 01/03/2018 - 09:00

Những lỗ hổng “chết người” của hệ thống ngân hàng
Những lỗ hổng “chết người” của hệ thống ngân hàng

Những vụ khách Vip dễ dàng bị nhân viên ngân hàng khoắng hàng chục, hàng trăm, hàng ngàn tỉ đồng từ sổ tiết kiệm, thử hỏi hệ thống kiểm tra chéo của ngân hàng đã chặt chẽ hay chưa?

Thứ tư, 28/02/2018 - 07:00

Đốt vàng mã có gửi tới người đã khuất?
Đốt vàng mã có gửi tới người đã khuất?

Đốt vàng mã đã trở nên phổ biến, nhất là trong mùa lễ hội với tâm niệm gửi tới người đã khuất.Vậy, Phật giáo có quy định về đốt vàng mã hay không?

Thứ ba, 27/02/2018 - 05:00

Kết thúc thí điểm Grab, Uber: Hướng đi nào trong công tác quản lý taxi công nghệ?
Kết thúc thí điểm Grab, Uber: Hướng đi nào trong công tác quản lý taxi công nghệ?

Các ứng dụng công nghệ hỗ trợ quản lý và kết nối vận tải hành khách như Grab, Uber sau 2 năm được thí điểm tại Hà Nội và một số tỉnh, thành phố trên cả nước đến nay đã hết hiệu lực.

Thứ hai, 26/02/2018 - 06:00

Hủ tục thì phải loại bỏ
Hủ tục thì phải loại bỏ

“Xin hỏi giới trí thức Việt Nam hiện tại tìm thấy Phật giáo và Nho giáo dạy về thuyết đốt vàng mã ở kinh sách nào?”, đây là câu hỏi của Hòa thượng Tố Liên đặt ra liên quan đến tục đốt vàng mã.

Chủ nhật, 25/02/2018 - 07:00

Cảnh giác với nạn bói dạo đầu năm
Cảnh giác với nạn bói dạo đầu năm

Những ngày đầu năm Mậu Tuất, tranh thủ thời điểm người dân đi vui xuân, những thầy bói dạo và điểm bói toán lại xuất hiện ở nhiều nơi. Địa điểm mà các thầy bói hành nghề đông nhất thường là cổng đền, chùa, các điểm vui chơi…

Thứ bảy, 24/02/2018 - 07:00

Thần thánh hóa từ con cá tới cục đá: Đừng biến tín ngưỡng thành mê tín, mông muội!
Thần thánh hóa từ con cá tới cục đá: Đừng biến tín ngưỡng thành mê tín, mông muội!

Những ngày đầu năm, các lễ hội được tổ́ chức dày đặc, vẫn diễn ra cảnh cướp lộc, chen chân, xô lấn, thậm chí đánh nhau gây thương tích. Đặc biệt, nạn buôn thần, bán thánh, “mua chuộc” thánh thần bằng vài đồng tiền lẻ và các lễ vật… đã trở thành nỗi ám ảnh của những người hành hương.

Thứ sáu, 23/02/2018 - 07:42

Thú chơi sách cũ- một nét đẹp văn hóa
Thú chơi sách cũ- một nét đẹp văn hóa

Dù xã hội luôn phát triển, xu hướng đọc có những thay đổi nhưng không thể phủ nhận, sách cũ vẫn được duy trì cùng lịch sử, có chỗ đứng nhất định với một lượng độc giả riêng.

Thứ năm, 22/02/2018 - 12:00

Ngày Tết, bàn về văn hóa "rượu uống người?"
Ngày Tết, bàn về văn hóa "rượu uống người?"

Từ nước Úc, nghiên cứu sinh Nguyễn Sóng Hiền – người từng gây “bão” dư luận với đề xuất bỏ tác phẩm Chí Phèo ra khỏi SGK – đã gửi tới Báo Lao Động đôi dòng cảm nhận về văn hóa uống rượu của người phương Tây.

Thứ tư, 21/02/2018 - 12:00

Giữ lại hương vị Tết cổ truyền Hà Thành
Giữ lại hương vị Tết cổ truyền Hà Thành

Mỗi dịp Tết cổ truyền về cũng là lúc mọi người sống chậm lại, tĩnh tâm hơn để nhìn về nguồn cội, gia phong, nâng niu ký ức. Hàng trăm năm nay, dù cuộc sống có nhiều thay đổi, dù các nếp cũ có phần bị tác động nhưng qua thời gian sàng lọc, các giá trị thuộc về truyền thống của Hà Thành xưa vẫn được gìn giữ, nhiều nét sinh hoạt văn hóa đã quay trở lại sau thời gian mai một.

Thứ ba, 20/02/2018 - 12:00