AI làm thay con người, giá trị tấm bằng còn ở đâu?

Trước đây, để viết một báo cáo, phân tích dữ liệu hay tìm ý tưởng cho một đề tài nghiên cứu, sinh viên và nhà khoa học cần nhiều thời gian đọc, học, thử nghiệm và tự xử lý thông tin. Nhưng hiện nay, với sự xuất hiện của các công cụ trí tuệ nhân tạo, nhiều việc trong số đó có thể được AI hỗ trợ chỉ trong thời gian rất ngắn.

Điều này khiến câu hỏi về AI không còn dừng lại ở việc “công nghệ này làm được gì”. Vấn đề lớn hơn là khi AI có thể làm ngày càng nhiều công việc trí tuệ, con người cần học gì, rèn luyện kỹ năng nào và giá trị của một tấm bằng đại học sẽ được nhìn nhận ra sao.

Đó là một trong những vấn đề được GS Trần Thế Truyền, Trưởng bộ phận AI, Y tế và Khoa học, Viện Trí tuệ Nhân tạo Ứng dụng, Đại học Deakin (Australia), đặt ra trong chuyên đề “AI Ethics in Science & Education” tại hội thảo quốc tế “AI - Hiểu để đồng hành”, diễn ra mới đây tại Hà Nội.

Từ góc nhìn của một nhà khoa học làm việc trong môi trường đại học, GS Truyền cho rằng đại học không chỉ là nơi giảng dạy mà còn là nơi nghiên cứu, tạo ra tri thức mới, sau đó đưa tri thức ấy trở lại phục vụ xã hội và truyền đạt cho sinh viên.

Tuy nhiên, khi AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình học tập, viết lách, lập trình, phân tích và nghiên cứu, vai trò truyền thống của nhà trường đang đứng trước nhiều câu hỏi mới.

Trong giáo dục, nỗi lo dễ thấy nhất là sinh viên có thể dùng AI để làm bài, viết luận, hoàn thành bài tập mà không thật sự hiểu vấn đề. Điều này đặt ra thách thức về gian lận học thuật, tính trung thực trong học tập và cách các trường đánh giá năng lực người học.

Từ đó, vị chuyên gia đặt vấn đề về giá trị của bằng cấp đại học. Trong nhiều năm, uy tín của các trường đại học được xây dựng trên khả năng đào tạo ra những người tốt nghiệp có kiến thức, kỹ năng và đáp ứng được nhu cầu xã hội.

Nhưng nếu AI làm thay đổi mạnh mẽ cách con người học và làm việc, tấm bằng đại học cũng cần được nhìn nhận trong một bối cảnh mới.

Nói cách khác, tấm bằng sẽ không thể chỉ là minh chứng cho việc một người đã hoàn thành chương trình học.

Sự thay đổi này không chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm hay giảng đường đại học. Trong công việc hằng ngày, AI đang dần trở thành công cụ quen thuộc, giống như email hay các phần mềm văn phòng từng trở thành kỹ năng cơ bản của người lao động.

Vì vậy, biết sử dụng AI có thể sẽ không còn là lợi thế đặc biệt trong tương lai gần. Điều tạo nên khác biệt của người học và người lao động không nằm ở việc ai dùng công cụ nhanh hơn, mà ở khả năng đặt câu hỏi đúng, hiểu giới hạn của công nghệ, kiểm chứng thông tin và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn cuối cùng.

AI có thể đưa ra câu trả lời trong vài giây, nhưng không phải lúc nào câu trả lời đó cũng đầy đủ, chính xác hoặc phù hợp với bối cảnh.

Khi đó, vai trò của con người không mất đi, mà chuyển sang một tầng cao hơn: biết đánh giá, lựa chọn, điều chỉnh và sử dụng kết quả do AI tạo ra một cách có trách nhiệm.