Những con số lý giải trận lũ quét kinh hoàng ở Lai Châu

Sáng 18/7, ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết (Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia), trả lời về tình hình mưa lũ ở miền Bắc thời gian qua và những ngày tới.

Thưa ông, những ngày vừa qua, liên tiếp tại Sơn La, Lào Cai và mới nhất là Lai Châu đã xảy ra lũ quét, sạt lở đất gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, ông đánh giá như thế nào về đợt mưa lớn và tình hình lũ quét, sạt lở đất đang diễn ra ở khu vực trung du và vùng núi Bắc Bộ?

- Theo dõi mưa ở khu vực Lai Châu nói riêng, khu vực Tây Bắc bao gồm các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Sơn La chúng tôi thấy suốt từ đầu tháng 6 tới nay, tổng cộng là 48 ngày thì chỉ có 5 ngày không mưa (tức là có tới 43 ngày mưa trên tổng số 48 ngày). Trong đó, khoảng thời gian từ ngày 4/7 tới nay, gần như ngày nào ở khu vực Lai Châu cũng xuất hiện mưa rào và dông với lượng mưa phổ biến 20-40mm/ngày (xảy ra 12 trên tổng số 14 ngày).

Khi đất đã ngấm no nước, chỉ cần thêm một đợt mưa vừa đến mưa to cũng có thể làm mất ổn định mái dốc, kích hoạt lũ quét và sạt lở đất.

Vì vậy, thời gian qua chúng ta chứng kiến nhiều điểm sạt lở xảy ra liên tiếp ở Sơn La, Lào Cai rồi Lai Châu. Đây là hệ quả của quá trình tích lũy mưa kéo dài kết hợp với địa hình dốc, nền địa chất phong hóa mạnh của khu vực, khiến nguy cơ thiên tai luôn ở mức rất cao.

Về vụ sạt trượt ở Mường Than, Lai Châu xảy ra ngày 17/7, nhiều người dân cho biết khối lượng đất đá sạt xuống rất lớn, vượt ngoài những gì họ từng chứng kiến. Dưới góc độ chuyên môn, ông có thể phân tích những yếu tố nào đã làm gia tăng nguy cơ sạt trượt tại khu vực này?

- Có ba nguyên nhân chính.

Thứ nhất, mưa kéo dài nhiều ngày là nguyên nhân quan trọng nhất. Tại trạm đo Phúc Than (xã Mường Than) lượng mưa tích lũy từ đầu tháng 7 đến hết ngày 17/7 lên tới gần 800mm khiến đất đá trên các sườn dốc bão hòa nước và suy giảm khả năng liên kết.

Thứ hai là đặc điểm địa hình và địa chất. Mường Than có địa hình dốc, nhiều taluy tự nhiên và nhân tạo, xen kẽ các khe suối nhỏ, nền đất đá phong hóa mạnh. Đây vốn là khu vực rất nhạy cảm với lũ quét và sạt lở khi xuất hiện mưa lớn kéo dài.

Thứ ba là đợt mưa lớn từ đêm 16 đến ngày 17/7 đóng vai trò là "yếu tố kích hoạt cuối cùng". Chỉ trong khoảng hơn một ngày, lượng mưa đạt khoảng 262,6mm làm khối đất đá vốn đã mất ổn định đồng loạt trượt xuống, tạo nên vụ sạt lở với quy mô rất lớn.

Với diễn biến mưa như vậy, trong các tin cảnh báo lũ quét và sạt lở đất của chúng tôi khu vực Lai Châu luôn là một trong những vùng mà chúng tôi cảnh báo màu tím - mức cao nhất về nguy cơ xảy ra lũ quét và sạt lở đất.

Trong những ngày tới, dự báo mưa ở khu vực Bắc Bộ sẽ diễn biến như thế nào? Những địa phương nào tiếp tục có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất? Ông có khuyến cáo gì đối với chính quyền địa phương và người dân để chủ động phòng tránh, kịp thời sơ tán khỏi các khu vực nguy hiểm, góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản?

- Hiện nay, vùng xoáy thấp - nguyên nhân của những cơn mưa lớn ở các tỉnh miền Bắc vẫn còn hoạt động mạnh, trong ngày 18/7, chúng tôi vẫn cảnh báo khu vực các tỉnh như Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Tuyên Quang, phần phía Tây của Phú Thọ (khu vực tỉnh Hòa Bình cũ) sẽ vẫn có mưa vừa đến mưa to.

Dự báo những cơn mưa to do vùng xoáy thấp tạo ra sẽ còn duy trì đến tận ngày 20/7, tức là còn tới 3 ngày mưa to nữa và với lượng mưa lớn, thời gian mưa rất dài như vậy thì trong những ngày tới không chỉ Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Tuyên Quang mà hầu khắp các tỉnh vùng núi, trung du phía Bắc đều nằm trong vùng có nguy cơ cao đến rất cao về lũ quét và sạt lở đất.

Khả năng lũ quét, sạt lở đất sẽ còn xuất hiện nữa, thậm chí khả năng còn xuất hiện với tần suất nhiều hơn, điểm sạt lở trong những ngày tới có thể sẽ còn gia tăng hơn.

Để đảm bảo an toàn trước tiên về tính mạng, người dân khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như xuất hiện vết nứt trên sườn đồi, nền nhà, nước suối đổi màu, dòng chảy đột ngột mạnh lên hoặc có tiếng động bất thường từ sườn núi, cần nhanh chóng rời khỏi khu vực nguy hiểm, thông báo ngay cho chính quyền địa phương.

Người dân tuyệt đối không ở lại trong các khu vực có nguy cơ cao và không di chuyển qua các ngầm tràn, cầu, suối khi nước đang dâng cao hoặc chảy xiết.

Với chính quyền địa phương, cần tiếp tục theo dõi chặt chẽ các bản tin dự báo, cảnh báo của cơ quan khí tượng thủy văn, đồng thời rà soát các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất, ngập sâu để chủ động phương án sơ tán người dân đến nơi an toàn trước khi tình huống nguy hiểm xảy ra.

Cùng với đó, bố trí lực lượng kiểm soát, cắm biển cảnh báo tại các khu vực ngầm tràn, tuyến đường có nguy cơ sạt lở, kiên quyết không để người và phương tiện đi qua khi không bảo đảm an toàn.

Việc chủ động theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo và sơ tán sớm với phương châm "hành động không hối tiếc" là biện pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản do lũ quét và sạt lở đất gây ra.