Giữa dòng Mekong mênh mông đậm phù sa tháng 5/1972, tiếng động cơ xé toạc bầu trời yên tĩnh từ chiếc máy bay AC130. Trong khoảnh khắc đạn nổ rát mặt, 5 người lính bảo vệ không dừng lại một giây. Họ khéo léo lách thuyền vào bờ rồi nhanh chóng đề nghị đồng chí Phạm Hùng, khi ấy là Bí thư Trung ương Cục miền Nam, choàng tay qua vai hai chiến sĩ Đào Tiến Thưởng (Năm Ngọc) và Hồ Văn Be (Tám Be).

Dùng chính tấm lưng của mình làm lá chắn, các chiến sĩ dìu thủ trưởng chạy băng qua 200m trên bãi cát trống trải. Vừa rời đi, chiếc thuyền gỗ trên bến đã nổ tung dưới làn đạn càn quét của địch. Ngay sau đó, tổ bảo vệ khẩn trương đưa đồng chí Phạm Hùng về căn cứ an toàn trên một chiếc xe đạp.

Đó không phải là lần duy nhất người lính Cảnh vệ miền Nam chọn vị trí đứng ở phía trước giữa ranh giới sinh tử. 70 năm kể từ ngày C80 ra đời (18/10/1956 - 18/10/2026), lực lượng Cảnh vệ ở phía Nam đã đi qua hành trình rất đặc biệt: Từ những căn cứ giữa rừng Tây Ninh, nơi người chiến sĩ vừa bảo vệ vừa trực tiếp chiến đấu, đến những sân bay, khách sạn, hội nghị quốc tế và các sự kiện lớn trong thời bình.

“Phiên hiệu có thể thay đổi, phương tiện ngày càng hiện đại, nhưng nguyên tắc cốt lõi vẫn không đổi, đó là chủ động nhận diện nguy cơ, phòng ngừa từ sớm, từ xa và đặt sự an toàn của đối tượng được bảo vệ lên hàng đầu”, Thượng tá Nguyễn Hữu Liệu, Phó Trưởng phòng Phòng Cảnh vệ miền Nam, nói về nguyên tắc bất di, bất dịch của lực lượng đặc biệt này.

Ngày 18/10/1956, tại ấp Xóm Mới, xã Thạnh Bình, huyện Tân Biên, tỉnh Tây Ninh cũ, Đại đội 80, gọi tắt là C80, được thành lập với khoảng 120 cán bộ, chiến sĩ. Trong bối cảnh chiến trường miền Nam ngày càng căng thẳng, C80 mang nhiệm vụ đặc biệt, phải bảo vệ an toàn cho các cơ quan lãnh đạo cách mạng và căn cứ hoạt động của Xứ ủy Nam Bộ.

Những người lính đầu tiên của đơn vị vừa làm nhiệm vụ bảo vệ, vừa trực tiếp chiến đấu. Chỉ ít lâu sau ngày thành lập, tháng 11/1956, C80 tham gia chiến đấu tại Vĩnh Bửu, Bến Củi, góp phần tiêu diệt một trung đội địch và mở rộng địa bàn hoạt động.

Trước sự truy tìm ráo riết của địch, nhằm bảo đảm bí mật, an toàn, ngày 3/3/1960, C80 được đổi thành C180. Đến tháng 7 cùng năm, Ban Bảo vệ an ninh Xứ ủy Nam Bộ được thành lập, C180 trực thuộc ban này. Một năm sau, Trung ương Cục miền Nam được thành lập thay Xứ ủy Nam Bộ. Cùng với sự phát triển của cơ quan đầu não cách mạng, yêu cầu bảo vệ cũng ngày càng cao.

“Điều đặc biệt của lực lượng trong thời kỳ đó là bảo vệ, nhưng đồng thời cũng phải chiến đấu”, Thượng tá Nguyễn Hữu Liệu nói khi nhắc lại chặng đường đầu tiên của đơn vị.

Đến năm 1965, C180 phát triển thành Đoàn 180 An ninh vũ trang miền Nam, quy mô tương đương cấp trung đoàn. Nhiệm vụ lúc này không còn đơn thuần là bảo vệ mà kết hợp với chiến đấu cơ động, bảo vệ vòng ngoài và phối hợp với các lực lượng khác khi căn cứ bị tấn công. Trong những năm chiến tranh ác liệt, mỗi lần bảo vệ cán bộ lãnh đạo, cơ quan đầu não cũng là một lần lực lượng cảnh vệ đứng giữa ranh giới sinh tử.

Năm 1962, khi một tổ bảo vệ do đồng chí Tư Lùn chỉ huy đang làm nhiệm vụ đưa đồng chí Nguyễn Văn Linh, khi ấy là Bí thư Trung ương Cục miền Nam, đi công tác. Giữa đường, đoàn lãnh đạo bị 4 máy bay địch oanh kích bất ngờ. Trong khoảnh khắc nguy hiểm, các chiến sĩ cảnh vệ đã dùng chính thân mình che chắn giúp thủ trưởng thoát khỏi mưa đạn của quân thù.

Cùng năm 1972, đơn vị tổ chức bảo vệ đồng chí Võ Văn Kiệt (bí danh Sáu Dân) đi công tác tại đồng bằng Sông Cửu Long và bị địch phát hiện, truy kích. Đồng chí Huỳnh Minh Mương nhanh trí đưa được thủ trưởng ra khỏi vòng vây và giao cho tổ cận vệ đi tiếp, bản thân ông ở lại chiến đấu và đã anh dũng hy sinh. Hình ảnh ấy trở thành biểu tượng cho một nguyên tắc của người cảnh vệ, khi hiểm nguy xảy ra, người bảo vệ phải đứng ở phía trước.

Sau ngày 30/4/1975, đất nước thống nhất, nhiệm vụ của lực lượng thay đổi theo yêu cầu mới. Từ bảo vệ Trung ương Cục giữa chiến trường, cán bộ, chiến sĩ chuyển sang thực hiện nhiệm vụ bảo vệ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, cơ quan trọng yếu; đấu tranh với các hoạt động phá hoại, phản động và bảo đảm an ninh trong điều kiện đất nước bước vào thời kỳ xây dựng, phát triển. Cùng với quá trình tổ chức lại lực lượng, đơn vị nhiều lần thay đổi phiên hiệu, từ Đoàn 180 Vũ trang miền Nam, Trung đoàn 597, Trung đoàn 180, Phòng Bảo vệ 180 và từ năm 2018 chính thức là Phòng Cảnh vệ miền Nam.

“Phiên hiệu 180 được giữ lại từ khi hình thành cho đến nay”, Thượng tá Liệu nói. Theo ông, đó là dấu nối về truyền thống giữa lực lượng cảnh vệ trong chiến tranh với lực lượng cảnh vệ chuyên nghiệp hiện nay.

Sau chiến tranh, công việc của người lính cảnh vệ bước vào một trạng thái khác. Không còn tiếng bom đạn quanh căn cứ, nhưng yêu cầu bảo đảm an toàn vẫn không thay đổi. Những chuyến công tác của lãnh đạo Đảng, Nhà nước; các sự kiện chính trị, đối ngoại lớn; những đoàn nguyên thủ, người đứng đầu chính phủ các nước đến Việt Nam đặt ra những yêu cầu mới về nghiệp vụ cảnh vệ.

Năm 2000, Phòng Bảo vệ 180 tham gia bảo vệ chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Bill Clinton. Đây là chuyến thăm đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Việt Nam kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao từ năm 1995. Sau đó là hàng loạt chuyến thăm cấp cao và sự kiện quốc tế.

Theo thống kê của đơn vị, từ năm 2000 đến nay, lực lượng đã bảo vệ hơn 10.360 hoạt động của lãnh đạo Đảng, Nhà nước; 187 sự kiện quan trọng, đặc biệt và 787 đoàn khách quốc tế có chế độ cảnh vệ. Đằng sau những con số ấy là hàng tá công việc không xuất hiện trước ống kính như: khảo sát địa bàn, xây dựng phương án, kiểm tra tuyến đường, phối hợp các lực lượng, rà phá nguy cơ, tổ chức vòng bảo vệ và xử lý những tình huống bất ngờ.

Trong chiến tranh, người cảnh vệ có thể nhìn thấy nguy cơ từ tiếng máy bay, tiếng súng hay một cuộc càn quét. Nhưng trong thời bình, nguy cơ đến từ nhiều hướng hơn, như: An ninh, khủng bố, phá hoại, giao thông, thời tiết cực đoan, thiên tai hoặc những phương tiện công nghệ mới.

Thượng tá Nguyễn Hữu Liệu cho rằng, nguyên tắc quan trọng của công tác cảnh vệ hiện nay là phòng ngừa từ sớm, từ xa, thay vì chờ đến khi nguy hiểm xuất hiện mới xử lý.

“Lớp trong cùng khi xảy ra sự cố là sẵn sàng lấy thân mình để che chắn, hy sinh để bảo vệ an toàn đối tượng cảnh vệ”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh phía ngoài còn nhiều lớp phòng ngừa, phối hợp giữa các lực lượng và sự hỗ trợ của nhân dân.

Để đảm bảo an toàn, một chuyến công tác vì thế không bắt đầu khi đoàn xe lăn bánh. Trước đó là quá trình khảo sát địa bàn, đánh giá tình hình, kiểm tra tuyến đường, phối hợp với các đơn vị chức năng và dự báo những nguy cơ có thể xảy ra.

Ngay cả thời tiết cũng nằm trong phương án. Khi lãnh đạo đến địa bàn có nguy cơ mưa lớn, lũ quét hoặc sạt lở, lực lượng cảnh vệ phải phối hợp với cơ quan khí tượng thủy văn để nắm tình hình, từ đó tham mưu phương án phù hợp. Hay trong điều kiện đô thị đông đúc, giao thông cũng trở thành một yếu tố tiềm ẩn nguy cơ.

“Không phải lúc nào mối nguy cũng đến từ một đối tượng có chủ đích. Một sự cố giao thông, thời tiết bất thường hay tình huống phát sinh trên đường cũng có thể tác động đến nhiệm vụ”, Thượng tá Liệu chia sẻ.

Tại Phòng Cảnh vệ miền Nam hiện có Đội Kỹ thuật bảo vệ, đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ chuyên môn như: rà phá bom mìn, chất nổ, chất cháy, chất phóng xạ; kiểm tra an ninh, an toàn; hóa nghiệm và phòng, chống phương tiện bay không người lái. 

Với Trung tá Trần Ngọc Trường, Đội trưởng Đội Kỹ thuật bảo vệ, công tác tiền trạm là một phần quan trọng trong 18 năm làm nghề. Lực lượng kỹ thuật phối hợp với công an địa phương, quân sự địa phương và các lực lượng liên quan để khảo sát, nắm tình hình khu vực, địa điểm hoạt động của đối tượng cảnh vệ; kiểm tra nơi ăn, nghỉ và những khu vực liên quan đến an ninh, an toàn.

Những nguy cơ được tính đến không chỉ là bom mìn, vật liệu nổ mà còn có chất cháy, chất độc, chất phóng xạ và những vật dụng bất thường. Với các đoàn VIP, tùy lịch trình, công tác kiểm tra thường được triển khai trước một đến hai ngày. Nếu đoàn qua nhiều điểm, nhiều địa phương, thời gian chuẩn bị có thể sớm hơn. Với những đoàn quốc tế đặc biệt, công tác chuẩn bị có thể kéo dài nhiều tháng. Như những chuyến thăm của đoàn lãnh đạo Mỹ, tùy thời điểm, tính chất có thể được khảo sát từ nhiều tháng trước, với sự phối hợp của phía mật vụ Mỹ.

Theo Trung tá Trường, đối với những hoạt động di chuyển của lãnh đạo, công tác kiểm tra tuyến đường luôn được triển khai chặt chẽ. Trong một số sự kiện, đơn vị không chỉ kiểm tra trên mặt đường mà còn kiểm tra các khu vực ngầm, hệ thống cống thoát nước và những điểm cao xung quanh tuyến đường. Nguy cơ từ thiết bị bay không người lái được tính đến bằng các hệ thống phát hiện và chế áp UAV.

Nếu trong chiến tranh, những người lính C180 dựng lên các lớp công sự giữa rừng để bảo vệ Trung ương Cục, thì hôm nay, những “lớp bảo vệ” ấy có thêm sự hỗ trợ của công nghệ. Nhưng công nghệ không thay thế con người. Ở thời điểm quyết định, người cảnh vệ vẫn phải đưa ra phương án, phối hợp lực lượng và chịu trách nhiệm trước sự an toàn của đối tượng được bảo vệ. 

Tại Đại lễ Phật đản Vesak ở TPHCM năm 2025, trong quá trình phối hợp kiểm tra an ninh, lực lượng phát hiện một đại biểu nữ mang theo một con dao nhỏ trong túi vải. Ban đầu, người này khẳng định không mang dao. Sau khi được mời ra khu vực kiểm tra vật dụng bất thường, con dao nhỏ gọt trái cây được lấy ra từ trong túi. 

Những tình huống ấy không phải sự cố lớn, nhưng cho thấy đặc thù của công việc, một vật dụng rất bình thường trong đời sống cũng phải được nhận diện khi xuất hiện trong khu vực có yêu cầu bảo đảm an ninh nghiêm ngặt.

Trong rất nhiều sự kiện đã tham gia, Trung tá Trường nhớ nhất về chuyến công tác vào cuối năm 2009. Thời điểm ấy, ông mới bước vào những năm đầu của công tác cảnh vệ, tham gia đoàn tiền trạm và sau đó trực tiếp bảo vệ chuyến công tác của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, khi đó là Chủ tịch Quốc hội, tại Cà Mau.

Sau khi tham gia đoàn bảo vệ, ông được phân công trực từ 4h đến 6h sáng. Khoảng 5h, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thức dậy đi tập thể dục. Khi mở cửa phòng, ông gặp chiến sĩ cảnh vệ đang làm nhiệm vụ ngoài hành lang.

“Cố Tổng bí thư hỏi thăm tôi về gia đình, rồi tình hình công tác”, Trung tá Trường nhớ lại và ấn tượng với hình ảnh gần gũi của vị lãnh đạo. Trước khi rời đi, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng bắt tay và căn dặn Trung tá Trường: “Trước tiên phải giữ lấy mình và cố gắng phấn đấu, hoàn thành tốt nhiệm vụ”.

Lời căn dặn trên trở thành điều mà người chiến sĩ trẻ khi ấy luôn khắc ghi để rồi ngày càng cố gắng hoàn thiện bản thân.

Trong quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, Đoàn 180 và Trung đoàn 180 được Đảng, Nhà nước ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Bốn tập thể và bốn cá nhân được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

“Trong 21 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đơn vị đã có hơn 500 cán bộ, chiến sĩ hy sinh”, Thượng tá Nguyễn Hữu Liệu cho biết.

Ngày nay, tại căn cứ Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam ở Tây Ninh có công trình tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ Đoàn 180 Vũ trang. Những dòng tên trên bia đá nhắc về một thế hệ từng sống, chiến đấu và không trở về. Thượng tá Nguyễn Hữu Liệu cho rằng việc nhắc lại lịch sử không chỉ để nhìn về quá khứ, mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu vì sao nhiệm vụ cảnh vệ luôn đòi hỏi sự chính xác, kỷ luật và tinh thần trách nhiệm cao.

Đó cũng có thể là cách ngắn nhất để hình dung một nghề mà thành công nhiều khi không được đo bằng những gì xuất hiện trước công chúng.

Nội dung: Lê Trai