Những đứa trẻ lớn lên bằng cách đoán sắc mặt người lớn

Trong phòng tham vấn, một nữ bệnh nhân 24 tuổi nhớ lại những cơn đau quặn bụng dai dẳng, kèm cảm giác khó thở dồn dập mỗi khi nhận tin nhắn từ gia đình.

Trước đó, cô đã nhiều lần đi khám nhưng các kết quả kiểm tra chưa lý giải được nguyên nhân của những triệu chứng này.

“Mỗi lần nghe tiếng mẹ mở cửa, tôi lại thấy tim đập nhanh”

Trao đổi với ThS Hoàng Quốc Lân, chuyên gia tâm lý, người bệnh cho biết từ nhỏ, cô đã thường xuyên cảm thấy bất an mỗi khi nghe tiếng mẹ gọi hoặc tiếng mở cửa.

Những âm thanh tưởng chừng bình thường này gắn với ký ức về những lần bị trách mắng, trừng phạt nghiêm khắc, khiến cô dần hình thành phản ứng lo sợ mỗi khi nghe thấy.

“Mỗi lần nghe tiếng mẹ mở cửa, tôi lại thấy tim đập nhanh”, vị chuyên gia dẫn lại lời người bệnh trong quá trình tham vấn.

Theo chuyên gia, khi một người sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài, cơ thể có thể thường xuyên kích hoạt phản ứng căng thẳng. Điều này có thể ảnh hưởng đến nhịp tim, giấc ngủ, hoạt động tiêu hóa và cách cơ thể cảm nhận cơn đau.

Theo thời gian, những âm thanh vốn bình thường như tiếng bước chân ngoài hành lang, tiếng mở cửa hay tiếng gọi tên cũng có thể trở thành tín hiệu khiến cơ thể lập tức cảnh giác.

Nếu trong quá khứ, những âm thanh ấy thường đi kèm với quát mắng, xung đột hoặc trừng phạt, não bộ có thể dần hình thành mối liên hệ giữa âm thanh và cảm giác nguy hiểm.

Vì vậy, khi nghe lại tín hiệu quen thuộc, cơ thể có thể phản ứng bằng tình trạng tim đập nhanh, căng cơ, run hoặc khó thở, dù ở thời điểm hiện tại chưa có chuyện gì xảy ra.

Ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý khi trưởng thành

Sống lâu trong môi trường thường xuyên bị chỉ trích, trừng phạt hoặc chứng kiến xung đột có thể khiến trẻ hình thành thói quen liên tục quan sát nét mặt, giọng nói và thái độ của người lớn để đoán xem điều gì sắp xảy ra.

“Khi còn nhỏ, sự nhạy cảm ấy có thể giúp trẻ hạn chế những tình huống khiến mình bị quát mắng hoặc trừng phạt. Tuy nhiên, khi trưởng thành, phản ứng từng giúp trẻ thích nghi có thể tiếp tục xuất hiện ngay cả trong những mối quan hệ an toàn”, vị chuyên gia phân tích.

Khi đó, người trong cuộc có thể trở nên quá nhạy cảm với thái độ của người khác, luôn sợ mắc lỗi, khó thư giãn và thường xuyên tự nhận trách nhiệm về mình. Một số người gặp khó khăn khi nói lời từ chối, dễ cảm thấy có lỗi và liên tục cố gắng làm hài lòng những người xung quanh.

Nếu kéo dài, điều này có thể ảnh hưởng đến cách họ nhìn nhận giá trị của bản thân. Họ dễ nghi ngờ quyết định của chính mình, chịu đựng trong các mối quan hệ hoặc cảm thấy bất an mỗi khi muốn đặt nhu cầu cá nhân lên trước.

Không chỉ tác động đến cảm xúc và hành vi, trạng thái cảnh giác kéo dài còn có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung và khả năng điều hòa cảm xúc. Những phản ứng này có thể xuất hiện từ thời thơ ấu và tiếp tục ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý khi trưởng thành, khiến một số người dễ lo âu, cáu gắt, mệt mỏi hoặc ngày càng thu mình.

Mức độ ảnh hưởng ở mỗi người không giống nhau, phụ thuộc vào thời gian và mức độ căng thẳng, độ tuổi, môi trường sống cũng như sự hỗ trợ mà trẻ nhận được trong quá trình lớn lên.

Theo ThS Lân, điều quan trọng là nhận ra mối liên hệ có thể có giữa những phản ứng hiện tại với trải nghiệm trong quá khứ, thay vì xem đó là một nét tính cách cố định.

Khi tình trạng lo âu, mất ngủ, kiệt sức, các triệu chứng thể chất hoặc khó khăn trong quan hệ kéo dài và làm giảm chất lượng cuộc sống, người trong cuộc nên cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.

Việc đánh giá sức khỏe thể chất kết hợp với tâm lý, tùy theo tình trạng cụ thể, có thể giúp làm rõ những yếu tố liên quan đến triệu chứng. Từ đó, người bệnh có thể học cách nhận diện phản ứng căng thẳng, điều chỉnh cảm xúc và xây dựng ranh giới phù hợp hơn trong các mối quan hệ.