Nhiều tiềm năng, y học cổ truyền vẫn khó bứt phá vì sao?

Sau gần một tháng điều trị tại Khoa Lão, Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, bà Trần Thị Hợi (68 tuổi, quê Ninh Bình) đã có thể tự đi lại trong phòng bệnh. 

Trước đó, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng đau vùng thắt lưng, lan xuống hông và chân trái kèm cảm giác tê bì, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt.

“Tôi đau từ thắt lưng xuống hông, rồi tê nhức dọc chân trái đến tận bàn chân. Lúc đầu còn nhẹ, sau nặng dần, đi lại gặp nhiều khó khăn”, bà Hợi nhớ lại.

Tại cơ sở y tế trước đó, bà được chẩn đoán trượt đốt sống, thoát vị đĩa đệm và được tư vấn phẫu thuật. Tuy nhiên, ở tuổi cận kề 70, bệnh nhân lo ngại các rủi ro từ việc can thiệp ngoại khoa nên đã chủ động xin chuyển tuyến sang hướng điều trị kết hợp đông - tây y. 

“Sau một tháng áp dụng phác đồ tích hợp, các triệu chứng đau và tê bì của tôi đã giảm hẳn. Bác sĩ bảo chỉ cần theo dõi thêm 2-3 hôm nữa là tôi có thể làm thủ tục xuất viện”, bà Hợi phấn khởi nói. 

Câu chuyện của bà Hợi không phải trường hợp cá biệt. Khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số, nhu cầu kiểm soát bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi ngày càng được quan tâm.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhiều lần khẳng định y học cổ truyền và y học bổ sung là một trụ cột quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn cầu.

Theo định hướng của WHO, việc tích hợp các phương pháp này vào hệ thống y tế cần được thực hiện một cách có trách nhiệm, dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời bảo đảm tính an toàn, hiệu quả và lấy người bệnh làm trung tâm.

Tại Việt Nam, PGS.TS Dương Trọng Nghĩa, Phó Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, cho rằng lĩnh vực này đã có những bước phát triển đáng kể, song vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần được tháo gỡ.

Khó khăn khi áp chuẩn y học hiện đại cho y học cổ truyền 

Theo PGS Nghĩa, sự khác biệt giữa y học hiện đại và y học cổ truyền không đơn thuần là câu chuyện về phương pháp mà khởi nguồn từ hai hệ thống tư duy và lý luận hoàn toàn khác nhau. 

Trong khi y học hiện đại chú trọng đi sâu vào từng chi tiết và các chỉ số định lượng cụ thể thì y học cổ truyền lại tiếp cận con người theo quan điểm tổng thể dựa trên các học thuyết về "âm dương ngũ hành" hay "thiên nhân hợp nhất". 

Cách tiếp cận mang tính chỉnh thể này coi trọng việc điều hòa những mất cân bằng về tạng phủ và khí huyết để nâng cao thể trạng cũng như cải thiện chất lượng cuộc sống thay vì chỉ xử lý các triệu chứng riêng lẻ.

“Nếu áp dụng một cách máy móc các tiêu chuẩn đánh giá của y học hiện đại cho y học cổ truyền, không chỉ tạo ra sự khập khiễng về mặt phương pháp luận mà còn có thể hạn chế khả năng phát huy những giá trị và thế mạnh vốn có của nền y học cổ truyền”, Phó Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương nhận định.

Sự khác biệt về hệ tư duy này bộc lộ rõ trong quá trình thanh toán bảo hiểm y tế. Ở nhiều trường hợp, cơ chế quản lý chi phí vẫn thiên về bóc tách từng mặt bệnh, từng kỹ thuật và từng khoản chi. 

Tại Khoa Lão, Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, ThS.BSCKII Nguyễn Thị Thương Huyền cho biết phần lớn bệnh nhân từ 70 tuổi trở lên, trong đó nhóm trên 80 tuổi chiếm tỷ lệ đáng kể.

Đây là nhóm người bệnh thường cùng lúc mắc nhiều vấn đề về cơ xương khớp, tim mạch, thần kinh, chuyển hóa hoặc suy giảm chức năng. Vì vậy, quá trình điều trị khó tách rời từng triệu chứng riêng lẻ.

Một người cao tuổi bị đau mạn tính có thể đồng thời cần kiểm soát bệnh nền, phục hồi vận động, cải thiện giấc ngủ và duy trì khả năng sinh hoạt hằng ngày. Do đó, các phương pháp dùng thuốc và không dùng thuốc của y học cổ truyền thường được phối hợp trong cùng một phác đồ.

Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính, đòi hỏi việc phối hợp linh hoạt các phương pháp dùng thuốc và không dùng thuốc trong cùng một phác đồ điều trị (Ảnh: Đỗ Ngọc Lưu).

Tuy nhiên, khi cơ chế thanh toán vẫn yêu cầu tách chi phí theo từng bệnh lý riêng biệt, bệnh viện thường gặp khó khăn trong công tác giải trình và quyết toán. Trên cùng một chẩn đoán chính, người bệnh cao tuổi có thể cần các phác đồ điều trị khác nhau tùy theo thể trạng và bệnh lý đi kèm.

Bên cạnh vướng mắc về thanh toán, mức giá của nhiều dịch vụ y học cổ truyền hiện còn thấp so với mặt bằng của y học hiện đại. Các phương pháp như châm cứu, xoa bóp, giác hơi có chi phí không cao, trong khi vẫn đòi hỏi nhân lực chuyên môn, thời gian thực hiện và quá trình theo dõi đáp ứng của người bệnh.

Theo lãnh đạo bệnh viện, chi phí thấp không đồng nghĩa với giá trị chuyên môn thấp: “Mức chi phí hiện nay chưa phản ánh đúng tiềm năng của y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân”.

Dược liệu bản địa khó vào bệnh viện

Trong quy trình đưa thuốc vào hệ thống y tế công lập, Luật Đấu thầu hiện hành đang đặt ra những yêu cầu chặt chẽ về hồ sơ pháp lý. Đây là điều kiện cần thiết nhằm bảo đảm an toàn cho người bệnh, minh bạch trong mua sắm công và kiểm soát chất lượng thuốc. 

Tuy nhiên, với một số vị thuốc có nguồn gốc tự nhiên, được thu hái nhỏ lẻ tại nhiều địa phương, việc đáp ứng đầy đủ hồ sơ theo chuẩn quản lý hiện hành không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Nhiều cây thuốc Nam được thu hái từ tự nhiên ở các vùng địa lý khác nhau. Việc khai thác thường mang tính nhỏ lẻ, phụ thuộc vào mùa vụ, điều kiện thời tiết và địa hình. Dược liệu sau đó được thu gom từ nhiều nguồn với số lượng nhỏ trước khi đưa vào chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, theo quy định hiện hành thì các sản phẩm khi thực hiện đấu thầu vào bệnh viện bắt buộc phải có đầy đủ chứng nhận nguồn gốc xuất xứ CO (Certificate of Origin) và chứng nhận chất lượng CQ (Certificate of Quality). 

Đây là một đòi hỏi rất khó thực hiện đối với những loại dược liệu mang tính chất thu hái tự nhiên, dẫn đến tình trạng nhiều sản phẩm có chất lượng tốt nhưng không thể đáp ứng được các tiêu chuẩn định lượng của quy chuẩn công nghiệp. 

Thực trạng thiếu tính ổn định của chuỗi cung ứng dược liệu cũng là một điểm nghẽn khiến nền y học cổ truyền chưa thể phát huy tối đa tiềm năng bản địa. 

Hiện nay, Việt Nam vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt các vùng trồng nguyên liệu quy mô lớn và tập trung để có thể đáp ứng được các tiêu chuẩn sản xuất hiện đại. 

Phần lớn nguồn dược liệu quý vẫn được thu mua manh mún từ các vùng sâu, vùng xa hoặc các vùng đồng bào dân tộc thiểu số với phương thức thu hoạch chưa đồng bộ. 

Cùng với yêu cầu về thủ tục, khoảng trống trong đầu tư hạ tầng sản xuất và nghiên cứu chuyên sâu cũng khiến nhiều sản phẩm trong nước khó mở rộng quy mô sử dụng.

Đáng chú ý, số lượng các nhà máy đạt tiêu chuẩn Thực hành tốt sản xuất thuốc theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới GMP (Good Manufacturing Practices) dành riêng cho dược liệu vẫn còn khá hạn chế. 

Trong khi đó, nguồn lực dành cho nghiên cứu nhằm chuyển hóa các bài thuốc cổ truyền thành chế phẩm hiện đại, tiện dụng và có bằng chứng khoa học vẫn chưa tương xứng với nhu cầu thực tế. 

Khi chuỗi cung ứng chưa ổn định, hồ sơ pháp lý khó hoàn thiện và năng lực chế biến sâu còn hạn chế, các cơ sở khám chữa bệnh cũng gặp khó trong việc đưa thêm những chế phẩm chất lượng cao vào điều trị. 

Áp lực giữ chân nhân lực chất lượng cao trước rào cản thu nhập 

Mặt bằng giá dịch vụ ở mức thấp không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu của cơ sở khám chữa bệnh mà còn tác động trực tiếp đến đời sống và sự ổn định của đội ngũ nhân lực y học cổ truyền. 

“Do định giá dịch vụ hiện chưa hợp lý, thu nhập thực tế của cán bộ trong ngành vẫn có khoảng cách so với khối y học hiện đại. Điều này gây ra nhiều trở ngại trong việc thu hút nhân lực chất lượng cao, đặc biệt tại các địa phương có điều kiện kinh tế xã hội còn khó khăn”, PGS Nghĩa thẳng thắn nhìn nhận về những bất cập trong cơ chế đãi ngộ. 

Theo ông, áp lực không chỉ nằm ở việc thu hút bác sĩ trẻ mà còn ở khả năng giữ chân đội ngũ đã được đào tạo. Ngay cả với một bệnh viện chuyên khoa đầu ngành, công tác tuyển dụng vẫn gặp không ít trở ngại. 

Nói về thực trạng nhân sự tại đơn vị, PGS Nghĩa không giấu được sự trăn trở: "Mặc dù là cơ sở y tế đầu ngành của cả nước, chúng tôi hiện cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuyển dụng các vị trí nhân sự phù hợp với yêu cầu phát triển của bệnh viện”. 

Không chỉ dừng lại ở bài toán thu nhập, công tác đào tạo và phát triển chuyên môn cũng đứng trước những thách thức riêng do xuất phát từ hai hệ thống lý luận khác nhau. 

Theo PGS Nghĩa, một bộ phận cán bộ y học hiện đại chưa có điều kiện tiếp cận đầy đủ với y học cổ truyền nên có thể có cách nhìn chưa toàn diện về lĩnh vực này. 

Ở chiều ngược lại, bác sĩ y học cổ truyền cũng cần được trang bị thêm kiến thức về chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm và các kỹ thuật cận lâm sàng để nâng cao chất lượng thăm khám, điều trị. 

Để giải quyết bài toán này, Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương đang chủ động hiện thực hóa định hướng gắn kết thông qua việc mở rộng các chuyên khoa mới, tăng cường ứng dụng trang thiết bị công nghệ tiên tiến và tạo điều kiện để bác sĩ cập nhật kiến thức liên tục.

“Chúng tôi luôn tạo điều kiện để cán bộ học tập các phương pháp của y học hiện đại, tăng cường kết hợp y học hiện đại với y học cổ truyền. Đồng thời, bệnh viện cũng đẩy mạnh nghiên cứu khoa học nhằm chứng minh tính an toàn và hiệu quả của các phương pháp điều trị y học cổ truyền”, vị chuyên gia cho biết.

Kỳ vọng đòn bẩy luật riêng để cởi trói cơ chế phát triển

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, PGS Nghĩa cho rằng nhiều quốc gia đã đưa y học cổ truyền trở thành một bộ phận của hệ thống chăm sóc sức khỏe, đồng thời xây dựng cơ chế pháp lý riêng để tạo điều kiện phát triển lĩnh vực này. 

Theo ông, dù Việt Nam sở hữu nền y học cổ truyền lâu đời với nhiều lợi thế trong khu vực, nhưng chúng ta vẫn đang bị các nước đi đầu, đặc biệt là Trung Quốc, bỏ lại phía sau một khoảng cách khá xa. 

Sự chênh lệch này thể hiện rõ ở cả quy mô ứng dụng thực tế lẫn các chính sách đặc thù để phát triển ngành. 

Qua nghiên cứu kinh nghiệm từ Trung Quốc, vị lãnh đạo này chỉ ra rằng, sự bứt phá của họ cốt lõi nằm ở việc sớm thiết lập một hành lang pháp lý chuyên biệt. 

Điển hình từ năm 2017, Luật Y học cổ truyền Trung Quốc chính thức có hiệu lực, tạo cơ sở cho việc phát triển đồng thời y học cổ truyền và y học hiện đại trong hệ thống y tế quốc gia. 

Từ bài học kinh nghiệm trên, lãnh đạo bệnh viện đặt nhiều kỳ vọng vào việc sớm xây dựng và ban hành một bộ luật riêng tại Việt Nam. 

“Một hành lang pháp lý độc lập sẽ là đòn bẩy tháo gỡ những nút thắt cố hữu. Nguyện vọng chung của đội ngũ thầy thuốc là ngành cần được đối xử công bằng với y học hiện đại từ công tác đào tạo nhân lực, phân bổ kinh phí đến nghiên cứu khoa học”, ông nhấn mạnh.

Từ nền tảng cơ chế phù hợp, việc huy động nguồn lực từ Nhà nước và xã hội sẽ trở nên thuận lợi hơn. Đây là điều kiện cốt lõi để xây dựng các bằng chứng lâm sàng về tính an toàn, hiệu quả của y học cổ truyền, đồng thời thúc đẩy quá trình chuẩn hóa các sản phẩm và kỹ thuật điều trị trong thực tiễn. 

Thực tế cho thấy dư địa phát triển của lĩnh vực này vẫn còn lớn. Theo số liệu do Bộ Y tế công bố, năm 2025, tỷ lệ khám chữa bệnh y học cổ truyền đạt khoảng 3,3% tổng số lượt khám chữa bệnh, tương đương khoảng 7 triệu lượt. 

Trong khi đó, tỷ trọng chi thuốc y học cổ truyền trong tổng chi thuốc bảo hiểm y tế mới đạt khoảng 5,42%.

Những con số này cho thấy y học cổ truyền vẫn còn nhiều không gian phát triển, nhất là trong chăm sóc bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi. Tuy nhiên, để phát huy tiềm năng đó, các điểm nghẽn về thanh toán, định giá dịch vụ, dược liệu, nhân lực và hành lang pháp lý cần được tháo gỡ đồng bộ.