Nhiều phụ huynh vô tình làm trẻ “đóng xương” sớm vì sai lầm này

Trẻ sở hữu chiều cao lý tưởng khi trưởng thành là mong muốn tột bậc của nhiều cha mẹ. Tuy nhiên, trong giai đoạn trẻ đang tuổi phát triển, nhiều phụ huynh đang vô tình phạm phải một số sai lầm, dẫn đến hội chứng cốt hóa xương sớm (hay còn gọi là đóng mảng tăng trưởng sớm).

Đây chính là nguyên nhân khiến trẻ đột ngột chững lại quá trình phát triển chiều cao và không đạt được chiều cao tối đa theo tiềm năng di truyền.

Vì sao chiều cao của trẻ bị dừng đột ngột?

Bình thường, xương của trẻ dài ra như thế nào? Ở hai đầu của các xương dài (như xương đùi, xương chày, xương cánh tay) có các vùng sụn gọi là sụn tăng trưởng (Epiphyseal plate). Dưới tác động của hormone tăng trưởng và các yếu tố dinh dưỡng, các tế bào sụn này liên tục phân chia, tăng sinh, sau đó canxi hóa để chuyển thành xương cứng. Quá trình này giúp xương dài ra, giúp trẻ cao lên.

Cốt hóa xương sớm là hiện tượng các sụn tăng trưởng này chuyển thành xương hoàn toàn trước tuổi trưởng thành của quá trình sinh lý bình thường. Một khi sụn tăng trưởng đã đóng (cốt hóa), các đầu xương gắn chặt vào nhau, trẻ sẽ không cao thêm được nữa, dù áp dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào.

Dấu hiệu nhận biết trẻ có nguy cơ cốt hóa xương sớm?

Trạng thái này rất nguy hiểm vì nó thường "ngụy trang" dưới một vẻ ngoài phát triển rất tốt. Phụ huynh cần đặc biệt lưu ý nếu trẻ có các biểu hiện sau:

- Tăng trưởng bứt phá quá sớm: Trẻ cao vọt so với bạn bè cùng lứa ở giai đoạn tiểu học (6 - 9 tuổi), nhưng sau đó tốc độ chậm lại rõ rệt hoặc dừng hẳn khi bước vào THCS.

- Dấu hiệu dậy thì sớm:

Ở bé gái: Ngực phát triển, mọc lông mu, có kinh nguyệt trước 8 tuổi.

Ở bé trai: Tinh hoàn và dương vật phát triển, vỡ giọng, mọc râu trước 9 tuổi.

- Tuổi xương lớn hơn tuổi thực tế: Khi chụp X-quang cổ tay, hình ảnh cho thấy các mảng sụn tăng trưởng đã mờ đi hoặc biến mất, tương đương với xương của một người lớn tuổi hơn.

Vì sao xương trẻ bị đóng sớm?

Ngoại trừ các nguyên nhân bệnh lý hiếm gặp (như u tuyến yên, dị tật bẩm sinh…), phần lớn các ca cốt hóa xương sớm hiện nay bắt nguồn từ thói quen nuôi dạy và dinh dưỡng sai lầm.

Bổ sung canxi quá liều, lạm dụng thực phẩm chức năng 

Nhiều cha mẹ nghĩ "thiếu canxi thì lùn, vậy cho uống thật nhiều canxi sẽ cao". Đây là quan niệm rất sai lầm có thể dẫn đến nhiều tác hại cho sức khỏe và chiều cao của trẻ.

Canxi dư thừa trong máu quá cao sẽ thúc đẩy quá trình canxi hóa sụn tăng trưởng diễn ra nhanh hơn, ép sụn đóng lại sớm.

Ngoài ra, việc tự ý cho trẻ uống các loại "thuốc tăng chiều cao" không rõ nguồn gốc có thể chứa corticoid hoặc các chất kích thích tăng trưởng nội tiết, gây rối loạn hệ xương.

Vì vậy không có khái niệm tự uống phòng canxi, chỉ nên lưu ý ăn thường xuyên các thực phẩm giàu canxi là an toàn, phơi nắng hàng ngày để cơ thể có đủ vitamin D (yếu tố quyết định khả năng hấp thu canxi tại ruột) và đủ dầu mỡ khẩu phần (dung môi đảm bảo hấp thu được vitamin D vào máu để cơ thể sử dụng).

Hội chứng dậy thì sớm

Đây là nguyên nhân hàng đầu. Khi trẻ dậy thì sớm, cơ thể tiết ra các hormone sinh dục (Estrogen ở nữ và Testosterone ở nam) sớm hơn bình thường. Các hormone này ban đầu kích thích xương dài ra rất nhanh (trẻ cao vọt lên), nhưng đồng thời chúng cũng chính là chất "khóa" sụn tăng trưởng, khiến quá trình cốt hóa kết thúc sớm.

Nguyên nhân chính gây dậy thì sớm là chế độ ăn thừa năng lượng, béo phì, ăn chủ yếu thức ăn công nghiệp (đồ hộp, đồ ăn nhanh, nước ngọt lon…).

Trẻ béo phì có nguy cơ dậy thì sớm cao gấp nhiều lần trẻ bình thường. Các mô mỡ dư thừa sẽ sản sinh ra enzyme aromatase, chuyển đổi androgen thành estrogen, kích hoạt hệ trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục hoạt động sớm.

Việc tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh, thực phẩm chứa chất bảo quản, hoặc thực phẩm từ động vật nuôi công nghiệp có sử dụng chất kích thích tăng trọng cũng là yếu tố nguy cơ.

Phòng ngừa và can thiệp như thế nào?

Để bảo vệ "giai đoạn vàng" phát triển chiều cao của trẻ, các bậc phụ huynh cần thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc sau:

Dinh dưỡng cân bằng, không bổ sung vi chất dinh dưỡng một cách tuỳ tiện

Cha mẹ hãy để trẻ phát triển tự nhiên bằng một chế độ ăn đa dạng: Đủ 4 nhóm chất (Carbohydrate, Protein, Lipid, Vitamin và Khoáng chất).

Ưu tiên canxi từ thực phẩm tự nhiên: Sữa, sữa chua, phô mai, cá nhỏ ăn cả xương, tôm, rau có màu xanh đậm.

Chỉ bổ sung canxi, vitamin D3, K2 khi có chỉ định dựa trên kết quả khám bệnh trên lâm sàng từ các bác sĩ.

Kiểm soát cân nặng và hạn chế thực phẩm nguy cơ

Cần hạn chế tối đa đồ ăn chiên rán, thức ăn nhanh, nước ngọt có ga và các món ăn nhiều đường.

Tránh cho trẻ ăn các bộ phận tích tụ nhiều hormone của gia cầm (như cổ, cánh, nội tạng) hoặc các thực phẩm chức năng "bổ não, bổ sâm" của người lớn.

Khuyến khích vận động và ngủ sớm trước 22 giờ

Hormone tăng trưởng tiết ra nhiều nhất vào khoảng từ 23 giờ đêm đến 1 giờ sáng với điều kiện trẻ phải ngủ sâu giấc. Do đó, hãy tập cho trẻ thói quen đi ngủ trước 22 giờ.

Tập luyện các môn thể thao kéo giãn và kích thích kéo dài xương như: Bơi lội, bóng rổ, xà đơn, nhảy dây từ 30 - 45 phút mỗi ngày.

Tầm soát tuổi xương định kỳ

Nếu thấy con có dấu hiệu cao lớn bất thường hoặc dậy thì sớm, hãy đưa trẻ đi khám tại các trung tâm Dinh dưỡng Nhi khoa để được đánh giá tình trạng dinh dưỡng.

Bác sĩ sẽ đánh giá về chiều cao của trẻ; có triệu chứng dậy thì sớm hay không và có thể làm xét nghiệm máu đánh giá các vi chất trong máu có loại nào bị thừa hay thiếu không để có hướng điều trị chuẩn.

Ngoài ra có thể chụp X-quang tuổi xương giúp tiên lượng được chiều cao và có biện pháp can thiệp kịp thời để kéo dài thời gian tăng trưởng của xương.

Chiều cao của trẻ là một hành trình dài hạn, cần sự kiên nhẫn và hiểu biết khoa học từ cha mẹ. Đừng vì tâm lý nóng vội hoặc thiếu kiến thức về dinh dưỡng mà ép con "chín sớm" và còn gây nhiều tác hại đến sức khỏe trẻ. Xin lưu ý rằng: trẻ phát triển đúng tốc độ sinh lý sẽ đi được đường dài và đạt đến đỉnh chiều cao tốt hơn trẻ "lớn ép" để rồi dừng lại quá sớm.

TS.BS Phan Bích Nga

Khoa khám tư vấn dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh Dưỡng Quốc gia