Tòa án Trung Quốc ra phán quyết vụ "AI cướp việc của con người"

Zhou từng nhận mức lương 300.000 nhân dân tệ mỗi năm cho vị trí giám sát chất lượng tại một công ty công nghệ tại Trung Quốc. Công việc của anh là xử lý truy vấn người dùng và kiểm duyệt đầu ra của các mô hình ngôn ngữ lớn. Nhưng chính hệ thống mà anh góp phần vận hành dần tự động hóa phần lớn nhiệm vụ cốt lõi.

Doanh nghiệp nhanh chóng điều chuyển Zhou xuống vị trí thấp hơn, kèm mức cắt giảm thu nhập tới 40%. Khi anh từ chối, công ty đơn phương chấm dứt hợp đồng, viện dẫn lý do tái cấu trúc do AI.

Kịch bản quen thuộc trong làn sóng tự động hóa tưởng chừng sẽ khép lại bằng việc người lao động mất việc, nhưng lần này tòa án đã đảo ngược hoàn toàn kết cục.

Bóc tách “lá chắn AI” của doanh nghiệp

Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu vừa công bố phán quyết buộc công ty công nghệ nọ phải bồi thường thỏa đáng cho nhân viên. Theo hãng tin Xinhua News Agency, cơ quan xét xử nhận định việc áp dụng công nghệ mới để tiết kiệm chi phí không thuộc các căn cứ hợp pháp để sa thải người lao động.

Quyết định này tạo ra một tiền lệ quan trọng trong bối cảnh làn sóng tự động hóa đang càn quét các lĩnh vực kinh tế.

Trong các vụ tranh chấp, doanh nghiệp thường viện dẫn sự phát triển của công nghệ là một thay đổi khách quan lớn khiến hợp đồng không thể tiếp tục. Tòa án đã bác bỏ hoàn toàn lập luận mang tính bao biện này.

Việc đưa trí tuệ nhân tạo vào vận hành được xác định là một chiến lược kinh doanh chủ động nhằm duy trì năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Đây là quyết định mang tính tự nguyện của giới chủ và phục vụ trực tiếp cho bài toán lợi nhuận. Bản chất của nó hoàn toàn khác biệt với các cú sốc bên ngoài nằm ngoài tầm kiểm soát như sáp nhập, di dời cơ sở hay thiên tai.

Tòa cũng chỉ rõ rằng dù một số nhiệm vụ bị tự động hóa, vai trò giám sát và đảm bảo an toàn đầu ra của hệ thống vẫn luôn tồn tại.

Việc tự động hóa một phần quy trình không thể trở thành lý do hợp pháp để loại bỏ hoàn toàn yếu tố con người. Thêm vào đó, đề xuất giảm lương từ 25.000 xuống 15.000 nhân dân tệ đi kèm vị thế thấp hơn bị đánh giá là thiếu tính thương lượng hợp lý.

Phán quyết đặt ra một chuẩn mực mới bảo vệ thu nhập và vị thế của người lao động trong quá trình chuyển đổi.

Trách nhiệm kinh tế của giới chủ

Vụ việc của Zhou không phải là một hiện tượng cá biệt trên thị trường lao động hiện nay Trước đó, cơ quan lao động Bắc Kinh cũng xử lý một trường hợp tương tự với nhân viên họ Liu bị sa thải sau khi công ty chuyển sang thu thập dữ liệu bằng AI.

Cơ quan chức năng kết luận việc chuyển đổi công nghệ là một quyết định quản trị có chủ đích và hoàn toàn có thể lường trước. Doanh nghiệp đã đẩy rủi ro từ quá trình đổi mới sang phía người lao động một cách trái pháp luật và buộc phải bồi thường.

Cuộc tranh luận toàn cầu lâu nay thường chỉ xoay quanh những con số vĩ mô về hàng trăm triệu việc làm có nguy cơ biến mất. Phán quyết từ Hàng Châu kéo trọng tâm về một bài toán kinh tế vi mô và thiết thực hơn. Câu hỏi cốt lõi giờ đây là ai sẽ gánh chịu chi phí tài chính khi sự chuyển đổi công nghệ diễn ra.

Theo phân tích của NPR, giới công nghệ thường xem việc thay thế lao động là xu thế tất yếu. Nhưng dưới góc nhìn pháp lý, đây là lựa chọn chiến lược và đã là lựa chọn thì phải đi kèm nghĩa vụ tài chính.

Nói cách khác, doanh nghiệp không thể hưởng toàn bộ lợi ích từ AI trong khi đẩy rủi ro sang người lao động.

Định hình lại luật chơi việc làm thời AI

Thay vì đẩy nhân sự ra đường, các công ty phải gánh chi phí chuyển đổi thông qua các gói bồi thường tương xứng hoặc điều chuyển thực chất.

Tòa án khuyến nghị doanh nghiệp nên ưu tiên nguồn lực để đào tạo lại nhân viên. Mục tiêu là giúp họ đảm nhiệm các vị trí có giá trị cao hơn và đòi hỏi sự can thiệp tinh tế của con người nhằm tạo ra lợi ích kép về năng suất.

Cách tiếp cận này tạo ra một sự đối lập rõ rệt với các nền kinh tế phương Tây. Tờ Business Times nhận định Mỹ và châu Âu hiện vẫn loay hoay với các định hướng ở cấp độ quy định khung. Đạo luật AI của Liên minh châu Âu hay các chỉ thị từ Nhà Trắng phần lớn tập trung vào phân loại rủi ro an toàn hoặc mang tính tự nguyện đối với giới chủ.

Hệ thống tư pháp tại Trung Quốc đang trở thành tuyến đầu định hình chuẩn mực lao động trong kỷ nguyên số.

Lợi nhuận doanh nghiệp hiện chịu nhiều áp lực khi kinh tế tăng trưởng chậm lại và chi phí vận hành gia tăng do các biến động địa chính trị. Việc mượn danh tối ưu hóa công nghệ để cắt giảm nhân sự trở thành một lối thoát hấp dẫn nhưng nay đã bị chặn đứng.

Các cơ quan quản lý không cản trở quá trình đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Dù vậy, họ thiết lập một bài kiểm tra pháp lý nhiều lớp buộc giới chủ phải chứng minh công việc cũ thực sự bất khả thi. Mọi phương án điều chuyển phải được thực hiện với sự thiện chí và đảm bảo quyền lợi cốt lõi của người lao động thay vì chỉ làm cho có lệ.

Làn sóng tự động hóa sẽ tiếp tục định hình lại nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, tương lai việc làm không còn do thuật toán quyết định hoàn toàn, mà phụ thuộc vào cách luật pháp buộc công nghệ phải vận hành cùng trách nhiệm.