Fica
DTiNews
Nội vụ & Xã hộiThực tế không đạt kỳ vọng, khuyến nghị của WHO gặp nhiều thách thức
(Dân trí) - Khi kết quả thực tế không đạt kỳ vọng, các khuyến nghị chính sách của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đứng trước những thách thức khi triển khai tại nhiều quốc gia, đòi hỏi phải điều chỉnh theo điều kiện cụ thể.
Gần đây, Maldives đã giảm 50% thuế nhập khẩu thuốc lá điếu sau các cuộc thảo luận với WHO, do chính sách tăng thuế trước đó không đạt mục tiêu và làm tăng buôn lậu. Trường hợp này cho thấy khoảng cách giữa khuyến nghị và thực tiễn trong điều chỉnh chính sách.
Không phải giải thưởng, thực tế nói lên hiệu quả chính sách
Năm 2024, Maldives từng được WHO trao Giải thưởng Ngày Thế giới Không Thuốc lá (WNTD) nhờ nỗ lực tăng cường kiểm soát thuốc lá, trong đó có chính sách tăng thuế đáng kể.
Tuy nhiên, chưa đầy 2 năm, quốc đảo Nam Á đã phải giảm thuế nhập khẩu thuốc lá điếu và thuốc lá cuốn tay từ 8 xuống còn 4 rufiyaa mỗi điếu (tương đương giảm từ khoảng 0,52 USD xuống 0,26 USD), thuế theo tỷ lệ giá trị cũng được đề xuất giảm từ 100% xuống 30%. Các mức thuế đề xuất mới áp dụng chung cho thuốc lá điếu, thuốc lá bidi và thuốc lá nung nóng nhận được sự ủng hộ của các nghị sĩ tại phiên họp của Quốc hội Maldives.
Tổng thống Maldives đã ban hành Luật Xuất nhập khẩu sửa đổi, giảm 50% thuế nhập khẩu thuốc lá sau khi chính sách tăng thuế năm 2024 làm bùng phát buôn lậu. (Ảnh: presidency.gov.mv)
Giới chức Maldives cho biết đợt tăng thuế trước đó đã đẩy giá thuốc lá hợp pháp lên cao. Chênh lệch giá lớn khiến một bộ phận người hút thuốc trong nước chuyển sang thuốc lá lậu và các sản phẩm thay thế ngoài sự kiểm soát của Nhà nước, thay vì giảm hút thuốc như kỳ vọng.
Trường hợp Maldives cho thấy tầm quan trọng của việc rà soát và điều chỉnh chính sách dựa trên thực tế. Hiệu quả của chính sách không nằm ở mục tiêu ban đầu hay sự ghi nhận quốc tế, mà ở kết quả thực tiễn.
Xu hướng này không chỉ diễn ra ở cấp quốc gia mà còn lan sang các thảo luận quốc tế. Sau nhiều năm theo dõi, cộng đồng y tế công cộng ngày càng nhấn mạnh việc cân bằng hai mục tiêu: bảo vệ thanh thiếu niên và hỗ trợ người hút thuốc trưởng thành chuyển đổi sang lựa chọn có nguy cơ thấp hơn.
Báo cáo WHO TobReg 2025 ghi nhận các biện pháp bảo vệ giới trẻ nếu không được thiết kế phù hợp có thể vô tình làm giảm động lực chuyển đổi của người hút thuốc trưởng thành sang các sản phẩm ít rủi ro hơn thuốc lá tryền thống. Điều đó cho thấy việc cân bằng giữa bảo vệ giới trẻ và hỗ trợ giảm tác hại cho người trưởng thành ngày càng được WHO chú trọng trở lại.
TS. Matthew R. Holman, nguyên Giám đốc Khoa học Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho rằng, các lệnh cấm toàn diện hoặc thuế quá cao đối với sản phẩm không khói tuy nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhưng lại khiến người dùng khó từ bỏ thuốc lá điếu hơn.
Thị trường buôn lậu làm suy giảm nỗ lực giảm tác hại thuốc lá quốc gia
Kinh nghiệm của Maldives càng đáng chú ý khi đây là một trong những quốc gia nhỏ nhất thế giới. Thủ đô Malé chỉ rộng khoảng 5,8 km2, dân số và quy mô thị trường đều tương đối hạn chế.
Về lý thuyết, một thị trường nhỏ phải thuận lợi hơn cho việc kiểm soát hàng hóa. Tuy nhiên, giới chức nước này thừa nhận vẫn không ngăn thuốc lá lậu thâm nhập và bùng phát sau khi thuế thuốc lá tăng mạnh.
Tương tự, Bhutan từng có một trong những chế độ kiểm soát thuốc lá nghiêm ngặt nhất thế giới trong gần 20 năm: cấm mọi sản phẩm, kể cả thuốc lá truyền thống. Tuy nhiên, nạn buôn lậu bùng phát đã buộc Bhutan phải bãi bỏ lệnh cấm từ năm 2021. Đến nay Bhutan đã chính thức cung cấp hợp pháp một số sản phẩm thuốc lá mới không khói bên cạnh thuốc lá điếu.
Australia cũng đang đối mặt hệ quả nghiêm trọng dù áp thuế thuốc lá cao hàng đầu thế giới. Thuốc lá lậu tại nước này được cho là liên quan đến tội phạm có tổ chức và nhiều vụ tấn công cửa hàng thuốc lá, khiến ngân sách nhà nước thất thu thuế đáng kể, dù lực lượng chức năng liên tục thu giữ lượng lớn hàng lậu.
Ngược lại, Bangladesh cho thấy chính sách cần điều chỉnh theo thực tiễn. Ngày 11/4/2026, Quốc hội nước này đã gỡ bỏ lệnh cấm các sản phẩm thuốc lá không khói vừa ban hành cuối năm 2025. Phát biểu tại Dhaka ngày 22/4, ông Hasnat Alam – kinh tế gia kiêm Giám đốc cấp cao Tổ chức Trao đổi Chính sách Bangladesh (PEB) cho rằng, giải pháp giảm tác hại ngày càng được ghi nhận, đồng thời khuyến nghị quản lý dựa trên khoa học thay vì cấm đoán hoặc đánh thuế quá mức khiến chợ đen phát triển.
Bangladesh rút lại lệnh cấm thuốc lá không khói nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống –nguyên nhân tử vong có thể phòng tránh lớn nhất. (Ảnh: nicotineinsider.com)
Bài học từ Maldives và các quốc gia trên cho thấy, chính sách nên dựa trên thực tiễn và bằng chứng khoa học. Khi các biện pháp quản lý làm gia tăng thị trường bất hợp pháp hoặc hệ quả ngoài mong muốn, việc điều chỉnh là cần thiết, từ đó mới đạt được mục tiêu đề ra.
