Phòng, chống buôn lậu thuốc lá trước những thách thức của kỷ nguyên số

Thực tế cho thấy các biện pháp quản lý truyền thống đang dần mất hiệu quả trong kỷ nguyên số, đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt hơn theo mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm.

Thuốc lá điện tử nhập lậu tương đương GDP hằng năm của một quốc gia

Theo báo cáo của ApiraSol - đơn vị chuyên cung cấp giải pháp phân tích và điều tra số hỗ trợ doanh nghiệp và chính phủ trong phòng, chống buôn lậu và hàng giả - TLĐT phi pháp hiện chiếm tỷ trọng áp đảo trong thị trường nicotine toàn cầu, với quy mô chạm mức 47 tỷ USD – tương đương GDP hằng năm của một số nền kinh tế cỡ trung. Điều này cho thấy buôn lậu TLĐT không còn mang tính nhỏ lẻ mà đã trở thành một thị trường quy mô lớn.

Các mạng lưới buôn lậu TLĐT cũng đang chuyển mạnh sang môi trường số, tận dụng mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và các website không chính thức để giao dịch. Mô hình phân tán và khó kiểm soát này khiến các biện pháp quản lý truyền thống gặp nhiều thách thức trong khâu phát hiện, truy vết và kiểm soát, đặc biệt với các hoạt động xuyên biên giới.

Theo ApiraSol, khi nhu cầu thị trường vẫn hiện hữu, các quy định quá nghiêm ngặt hoặc thiếu tính khả thi trong thực thi có thể vô tình đẩy người dùng sang sản phẩm nhập lậu khi nguồn cung hợp pháp thu hẹp.

Tại Việt Nam, thực trạng này thể hiện qua nhiều vụ triệt phá TLĐT lậu quy mô lớn. Tháng 2 vừa qua, lực lượng Hải quan đã phát hiện hơn 65.000 thiết bị TLĐT cùng hàng nghìn lọ tinh dầu trong một vụ buôn lậu lợi dụng loại hình quá cảnh, tổng trị giá vi phạm trên 9 tỷ đồng.

Tăng hiệu quả quản lý bằng cách tập trung vào sản phẩm rủi ro cao

Buôn lậu TLĐT chỉ là một mắt xích trong thị trường “chợ đen” các sản phẩm thuốc lá. Khi các sản phẩm thuốc lá không khói ngày càng đa dạng và có lợi nhuận cao hơn so thuốc lá truyền thống, các biện pháp quản lý truyền thống dần bộc lộ hạn chế. Đặc biệt, công nghệ và môi trường số phát triển nhanh chóng đang bị các đối tượng buôn lậu lợi dụng, khiến hoạt động kiểm soát ngày càng phức tạp.

ApiraSol cho rằng các quy định nghiêm ngặt, dù nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nếu không đi kèm cơ chế thực thi tương xứng có thể vô tình đẩy nhu cầu sang sản phẩm phi pháp, thay vì kiểm soát hiệu quả thị trường.

Các chuyên gia nhận định để nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu TLĐT, cần hiểu rõ đặc điểm cấu tạo và mức độ rủi ro của các loại thuốc lá không khói hiện nay. Từ đó, cơ quan chức năng có thể tập trung nguồn lực kiểm soát vào nhóm sản phẩm nguy cơ cao, thay vì áp dụng các biện pháp chung chung.

Nhiều loại TLĐT vận hành theo hệ mở, dạng dung dịch, pha trộn linh hoạt, dễ sản xuất nhỏ lẻ khiến việc kiểm soát chất lượng phức tạp hơn. Vì vậy, TLĐT dễ bị lợi dụng bởi tội phạm mạng, tạo áp lực lớn lên công tác giám sát và truy vết trên môi trường số.

Còn thuốc lá nung nóng (TLNN) vận hành theo cơ chế khép kín. Dù sản phẩm này cũng sử dụng nguyên liệu thuốc lá như loại truyền thống nhưng quy trình sản xuất và linh kiện có mức độ tiêu chuẩn cao, khiến việc sao chép kỹ thuật khó khăn hơn, song lại thuận lợi cho việc truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chuỗi phân phối.

Thực tế cho thấy, các sản phẩm thuốc lá có đặc điểm và mức độ rủi ro khác nhau, nên việc áp dụng một cách quản lý chung cho tất cả có thể không hiệu quả. Quan trọng không chỉ là quy định chặt đến đâu, mà là khả năng kiểm soát thực tế, nhất là khi hoạt động buôn bán ngày càng chuyển sang môi trường số.

Thị trường phi pháp tại Việt Nam ngày càng tinh vi và vượt ra khỏi các biện pháp quản lý truyền thống. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt hơn, tập trung vào nhóm sản phẩm rủi ro cao và sử dụng công cụ quản lý phù hợp với bối cảnh số hóa, nhằm hạn chế khoảng trống quản lý và sự lan rộng của thị trường “chợ đen”.

Tiến trình chuẩn hóa các sản phẩm không khói trên thế giới

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vừa gia hạn chỉ định "Sản phẩm thuốc lá điều chỉnh mức độ nguy cơ" (MRTP) cho một số loại thuốc lá nung nóng sau khi thẩm định khoa học cho thấy việc chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang sản phẩm này giúp giảm đáng kể mức độ phơi nhiễm với các chất hóa học có hại hoặc có tiềm năng gây hại .

FDA cũng tái khẳng định: “Các bằng chứng khoa học hiện có, ngay cả khi chưa tiến hành các nghiên cứu dịch tễ học dài hạn, cho thấy có cơ sở khoa học hợp lý về việc giảm đáng kể và có thể đo lường được tỷ lệ mắc bệnh hoặc tỷ lệ tử vong ở người sử dụng thuốc lá.”